Het Bataafse kerkhof

Avonturen met opschriften – III

Sinds kort kan je regelmatig een bijdrage lezen in de nieuwe reeks ‘Avonturen met opschriften’. Die is speciaal bestemd voor het aanzienlijke aantal classici onder onze leden (maar is uiteraard ook bijzonder leerrijk voor alle anderen). Wij krijgen hiervoor de gewaardeerde medewerking van dr. Michiel Verweij van de Koninklijke Bibliotheek van België. Deel I en Deel II kreeg je al te lezen; dit is de derde bijdrage in deze reeks.

Wij zijn gewend aan een straatbeeld vol tekst: reclameborden, uithangborden, wegwijzers, aankondigingen enzovoort. In het oude Rome was dat niet minder het geval. Gelukkig (voor ons) zijn heel wat van die getuigenissen op duurzaam materiaal bewaard gebleven. Gelukkig (voor ons) hadden de Romeinen de gewoonte om heel veel opschriften te maken en er zijn er dan ook tienduizenden bewaard. Op verzoek van S.P.Q.R. zal ik enkele van deze teksten voorstellen. Op zoek naar het verhaal dat er achter zit… Vandaag deel 3, speciaal ‘Vur ons moeder. Ze wit wel waorum’.

Voor de opschriftenminnaar zijn er verschillende favoriete leesplekken in Rome. Het Forum Romanum (zie de eerste twee delen in deze reeks) en de Via Appia Antica zijn zeker daarbij, maar er is een derde, minder voor de hand liggende plaats waar de opschriften zowat voor het grijpen liggen. En zelfs gratis.

Tegenover Stazione Termini bevindt zich in de Thermen van Diocletianus een deel van het Museo Nazionale Romano. Tussen de museumingang en de Piazza dei Cinquecento ligt een haast idyllisch oord, met een grote fonteinvaas tussen cipressen. Daaromheen staan tussen buxusheggen heel wat opschriften, vooral grafschriften, die hier vanuit heel Rome en omgeving zijn samengebracht. Tegen de buitenwand van het Thermencomplex staan daar zo vier stenen, cippi – zoals de technische term is – die een bijzondere betekenis voor inwoners uit de Lage Landen hebben.

Dat wij vredelievend zijn, weet iedereen wel. Maar het is ooit anders geweest. Keizer Pertinax (192-193) werd vermoord door een onvervalste Tongenaar in zijn lijfwacht, Tausio genaamd. Deze was niet het enige lid van de keizerlijke lijfwacht uit onze contreien. Ook keizer Nero werd beschermd door Laaglanders, meer bepaald door een korps Bataven, afkomstig uit het gebied tussen de grote rivieren Rijn en Maas met Nijmegen (Nouiomagus) als hoofdplaats.

Men heeft in het verleden diverse opschriften met betrekking tot deze Bataafse lijfwacht gevonden, maar de meeste daarvan zijn verloren gegaan. Zo trof men in 1947 langs de oude Via Portuensis op ruim 2 km van de Porta Portese vijf cippi aan die naar deze tuin bij de Thermen van Diocletianus werden overgebracht. Eén van deze stenen was opgericht voor de Ubiër Fannius (die dus uit de omgeving van Keulen kwam); de vier andere waren grafmonumenten voor Bataven.

De bekendste steen is wellicht die van Indus. Deze steen werd al enkele malen in bloemlezingen gepubliceerd en becommentarieerd. Kalligrafisch gezien is het zeker ook de mooiste steen.

De tekst luidt:

(Museo Nazionale Romano, inventarisnummer 125660; L’Année épigraphique (AE) (1952), p. 46, nr. 148; http://www.manfredclauss.de/: EDCS-13900425)

INDVS
NERONIS CLAVDI
CAESARIS AVG.
CORPOR. CVSTOS
DEC. SECVNDI
NATIONE BATAVVS
VIX. ANN. XXXVI H.S.E.
POSVIT
EVMENES FRATER
ET HERES EIVS EX COLLEGIO
GERMANORVM

Indus / Neronis Claudi / Caesaris Aug(usti) / corpor(is) custos / dec(uria) Secundi / natione Batavus / vix(it) ann(os) XXXVI h(ic) s(itus) e(st). / Posuit / Eumenes frater / et heres eius ex collegio / Germanorum.

‘Indus, lijfwacht van keizer Nero, uit de decurie van Secundus, Bataaf, die 36 jaar geleefd heeft, is hier begraven. (Dit monument) heeft zijn broer en erfgenaam Eumenes uit de vereniging van de Germanen opgericht’

De tekst vertoont enkele typische kenmerken van de Romeinse grafinscripties. Zo vinden we (niet helemaal onverwacht) de naam van de overledene die bovendien geïdentificeerd wordt door zijn functie en zijn herkomst. Dat laatste is bij ons ongebruikelijk.

In plaats van de bij ons vermelde levensdata wordt de leeftijd gegeven, soms (maar niet hier) aangevuld door het aantal dienstjaren. Dat laatste – als dat het geval is – stemt oud-historici bijzonder gelukkig, want hierdoor krijgen ze tenminste een beetje statistiek. Gegevens uit de oudheid zijn over het algemeen erg moeilijk kwantificeerbaar.

Tot slot wordt ook de persoon die het monument heeft opgericht, expliciet vermeld. Dat laatste is bij ons totaal onbekend, maar speelde in de Romeinse oudheid blijkbaar een belangrijke rol. Het betekent ook dat we met één grafschrift vaak tenminste twee personen hebben. Wat de oud-historici andermaal bijzonder gelukkig stemt en bijdraagt tot het buitengewone belang van epigrafische bronnen voor onze kennis van de klassieke oudheid.

In dit opschrift ontbreekt het bekende element D M = Dis Manibus = ‘Aan de goden van de onderwereld’, maar omdat deze formule pas vanaf de Flavische periode (69-96) echt in gebruik komt, is dat niets bijzonders voor een lijfwacht van Nero.

Bijzonder is wel dat deze Bataven lid waren van een begrafenisclub, het Collegium Germanorum. Normaal mochten soldaten niet van zoiets lid zijn, maar blijkbaar werd er voor deze buitenlanders een uitzondering gemaakt. De Romeinse overheid is altijd beducht geweest voor (geheime) genootschappen.

De naam Indus betekent overigens niet – zoals men wel leest – ‘de Indiër’ en was ook niet een soort koosnaampje voor een exotische lijfwacht. In feite kennen we diverse figuren met de naam Indus die afkomstig zijn uit het land van de Treviren: het gaat om een Keltische naam. Of Eumenes (die wel een Griekse naam lijkt te hebben) inderdaad zijn broer in onze betekenis was of dat hij een ander soort familielid was of eventueel zelfs een ‘bloedbroeder’, onttrekt zich volledig aan onze kennis.

De andere drie grafschriften zijn minder bekend. Voor twee is dat ook geen wonder. Hier ontbreekt het bovenste stuk van de tekst, zodat van ééen van deze Bataven de volledige naam verdwenen is, terwijl van de tweede hoogstens nog te lezen is: TE[R?…], dat men tot tertius heeft willen aanvullen. Dit soort tekstverlies maakt het uiteraard niet gemakkelijk. Maar direct rechts van Indus staat nog een volledige steen, voor Gamo, die een Germaanse naam draagt/

(Museo Nazionale Romano, inventarisnummer 125661; AE (1952), p. 46, nr. 147; http://www.manfredclauss.de/: EDCS-13900424)

GAMO
NER. CLAVD. CAES.
AVG. CORP. CVST.
DEC. PACATI
NAT. BATAVS
VIX ANN XXV
H.S.E. POSVIT
HOSPES DEC. PACATI
FRATER ET HERES EIVS
EX COLLEGIO
GERMANORVM

Gamo / Ner(onis) Claud(ii) Caes(aris) / Aug(usti) corp(oris) cust(os) / dec(uria) Pacati / nat(ione Bataus / vix(it) ann(os) XXV / h(ic) s(itus) e(st). Posuit / Hospes dec(uria) Pacati / frater et heres eius / ex collegio / Germanorum.

‘Gamo, lijfwacht van keizer Nero, uit de decurie van Pacatus, van afkomst Bataaf, die 25 jaar geleefd heeft, is hier begraven. (Dit monument) heeft Hospes geplaatst, uit de decurie van Pacatus, zijn broer en erfgenaam uit de vereniging van de Germanen’

Van Gamo wordt evenmin vermeld hoeveel dienstjaren hij had, maar het zullen er ongeveer vijf of zes zijn geweest. Wie de twee opschriften vergelijkt vanuit puur esthetisch oogpunt, ziet meteen dat de Gamo-tekst minder mooi over de regels verdeeld is. Het Indus-opschrift is wat dat betreft een schoolvoorbeeld van een fraai uitgewerkt grafschrift.

Het ging dan natuurlijk ook niet om de eerste de beste. Verschillende Romeinse keizers gaven er de voorkeur aan hun lijfwacht uit buitenlanders te kiezen. Dan liepen ze ook minder risico op een moordaanslag, omdat deze lijfwachten door een bijzondere persoonlijke band met de keizer verbonden waren. Dat werkte niet altijd (zoals het geval Tausio laat zien), maar over het algemeen ging dit idee aardig op.

In principe moeten we ons deze lijfwachten voorstellen als ruiters te paard. Germanen werden bijzonder geschikt geacht voor deze functie, omdat ze een bijzonder strijdlustige reputatie hadden. In hun maatschappij speelden militaire deugden een bijzonder grote rol. Bovendien hadden ze nog het fysieke voordeel dat ze met kop en schouder boven de meestal aanzienlijk kleinere Romeinen uitstaken. Voeg daarbij nog huiveringwekkende details als blonde haren, woeste snorren en blauwe ogen en je zou voor minder schrik hebben.

Dat zij direct aan de persoon van de keizer gebonden waren, was niet alleen een betere garantie voor de veiligheid des keizers, maar maakte deze lijfwachten ook bij uitstek geschikt voor het opknappen van akelige karweitjes, van het type dat onder Nero herhaaldelijk voorkwam (verhoren op niet zachtzinnige wijze, begeleiden van zelfmoorden).

Nero’s Bataven vormden een kleine gemeenschap die weinig affectieve betrekkingen had met de Romeinse omgeving en dus niet snel door gevoelens van sympathie voor de slachtoffers weerhouden werden. Of iemand van ons nu echt een glas zou hebben willen pakken met Indus of Gamo blijft hoogst onzeker.

Na de Bataafse opstand van 69-70 verdwenen de Bataafse lijfwachten een tijdje, maar al snel keerden Germaanse krijgers terug om het hoofd van het Romeinse keizerrijk te beschermen. Gereorganiseerd als de equites singulares maakten ze nog lang de keizers veilig (en de omgeving van de keizers wellicht iets minder veilig…).

Zie over Indus en de andere Bataven in de keizerlijke lijfwacht onder meer ook het artikel van de auteur van deze bijdrage: ‘Vier Bataven bij Termini. Een epigrafische oefening bij de Thermen van Diocletianus’, Kleio. Tijdschrift voor oude talen en antieke cultuur, 45 (2015-2016), 64-84.

Ook Robert Nouwen besteedt in zijn lezenswaardige boek De onderdanen van de keizer aandacht aan Indus. In dit boek probeert de auteur aan de hand van opschriften uit het noorden van het Romeinse rijk een beeld te schetsen van de samenleving. Daarmee is dit een boeiende illustratie van de bijdrage van opschriften aan onze historische kennis.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.