Mausoleum van Helena opnieuw open voor publiek bezoek

Precies 1690 jaar na de dood van Helena, de moeder van keizer Constantijn de Grote, heropent haar mausoleum na een langdurige restauratie opnieuw de deuren voor het publiek. Een bezoek aan dit monumentale Romeinse juweeltje aan de Via Casilina 641 en het antiquarium is verbonden met een bezoek aan de Catacombe dei Santi Marcellino e Pietro, die vijf jaar geleden opnieuw werd opengesteld voor publiek bezoek.

Helena (248-329) stierf wellicht in Trier, helemaal zeker weten we dat niet en ook het overlijdensjaar is niet helemaal met zekerheid vast te stellen. Het gebeurde alleszins vrij kort na haar terugkeer uit Jeruzalem in 328 of 329.

Het enorme mausoleum dat haar naam draagt is ook omstreeks die tijd gebouwd in opdracht van haar zoon Constantijn. Het gebouw bleef ook nadien keizerlijk bezit en grensde aan de basiliek van de heiligen Marcellinus en Petrus en de bijhorende catacomben.

Keizer Constantijn had hier inderdaad, toen hij het Christendom steeds meer begon te omarmen, tussen 315 en 326 een basiliek laten bouwen gewijd aan de heiligen Petrus en Marcellinus. Die werden begraven in de aanpalende catacomben.

Later, tussen 326 en 330, werd vlakbij de basiliek een mausoleum gebouwd, waarschijnlijk bedoeld als grafmonument voor de keizer en de keizerlijke familie, maar dat later dus uitsluitend zou worden gebruikt voor het begraven van Helena, Constantijns moeder.

Het monument aan de Via Casilina ligt vandaag een beetje verstopt achter een school, net naast nr. 643. Het gebouw is uitwendig cirkelvormig en inwendig achthoekig. Het voormalige mausoleum domineert zowat de hele omgeving. Het gebouw, in de volksmond net als de wijk Torpignattara geheten, bestaat uit twee gestapelde cilinders met een diameter van meer dan 20 m.

In de diepte bevonden zich acht rechthoekige en halfronde nissen, waarvan eentje de ingang vormt. In de andere nissen konden sarcofagen worden geplaatst. De tombe van Helena werd in de grootste nis geplaatst. De bovenste cilinder, die bereikbaar was via een trap tussen twee nissen, had acht vensters. De muren waren bedekt met marmeren platen.

De muren waren oorspronkelijk gedecoreerd met allerlei versieringen en fraaie fresco’s en bovenop het geheel bevond zich een imposante koepel. Om het gewicht van de structuur te verlichten werden aan de basis daarvan in het cement lege amforen (pignatte) geplaatst.

Aan deze ‘Torre Pignattara’ ontleent de wijk zijn naam (Tor Pignattara of Torpignattara). De benaming dook voor het eerst op in 1547. De amforen werden recent eveneens gerestaureerd en zijn vandaag nog altijd zichtbaar.

Het monument bevindt zich in een omgeving die destijds bekend stond als Ad Duas Lauros, een naam die wellicht is afgeleid van de aanwezigheid van twee laurierbomen. Een andere versie is dat een villa die zich hier bevond deze naam droeg omdat het gebouw gedecoreerd was met twee lauriermotieven. In dit laatste verhaal gaat het wellicht om het gebouw dat door Helena als residentie was gekozen.

Tijdens de middeleeuwen werd het mausoleum gebruikt als fort. In 1632 werd in het mausoleum in opdracht van paus Urbanus VIII een kleine kerk gebouwd (vandaag het antiquarium), gewijd aan de heiligen Marcellinus en Petrus. De ruimte bleef eeuwenlang verlaten, alleen Giuseppe Valadier ondernam in 1836 een poging tot restauratie.

Pas in 1993 beslisten de Soprintendenza en de Pontificia Commissione di Archeologia Sacra samen te werken om de complexe oorspronkelijke architecturale structuur veilig te stellen voor de toekomst. Het gebouw was er niet zo best aan toe en er moesten vrij drastische verstevigingswerken gebeuren. Onder paus Pius XI (1922-1939) werd de moderne kerk naast het monument opgetrokken, eveneens gewijd aan de beide heiligen.

Op een lijst van de overvloedige gaven die Constantijn in het mausoleum zou hebben achtergelaten, onder andere zilveren kandelaars die elk 90 kg wogen, wordt ook een enorm zilveren altaar vermeld dat net vóór de reusachtige porfieren sarcofaag van Helena stond. Halverwege de twaalfde eeuw vond paus Anastasius IV dat deze enorme sarcofaag een prima doodkist voor hemzelf zou zijn en liet ze overbrengen naar de Lateraanse basiliek.

Uiteindelijk is ze door toedoen van paus Pius VI in de Vaticaanse musea beland, waar ze te zien is in de Sala a Croce Greca. Het is een enorm ding, een tombe bijna, uitgevoerd in rode porfier en met een decoratief patroon met militaire taferelen. Dit laat vermoeden dat het oorspronkelijk inderdaad niet de bedoeling was om Helena hierin te begraven, maar dat de kist bestemd was voor haar man of haar zoon Constantijn. Zeker geweten is dit niet.

Toen paus Anastasius IV de sarcofaag van Helena voor zichzelf reserveerde, bleek deze zo goed als leeg. Het lichaam van Helena bleek grotendeels verdwenen, enkel haar hoofd bevond zich nog in de tombe.

Een bron uit de negende eeuw vermeldt dat een monnik, Theogisus, in 840 een gedeelte van Helena’s zorgvuldig gekoesterde overschot had gestolen en om veiligheidsredenen had overgebracht naar de benedictijnenabdij van Hautvillers nabij Reims.

Drie eeuwen later beval paus Innocentius II (1130-1143) dat alles wat nog overbleef van Helena’s stoffelijk overschot (haar hoofd of schedel was dus nog intact) bij elkaar moest worden gezocht en moest worden overgebracht naar de Santa Maria in Aracoeli, vlak naast het Capitool in Rome.

Al wat nog restte van Helena (erg veel kan dat niet meer geweest zijn) werd verzameld en in een porfieren urn geplaatst met een opschrift dat bevestigt dat zich hierin de resten van de heilige Helena bevinden. Het is deze urne die in het tempeltje van de Santa Maria in Aracoeli werd geplaatst, meer bepaald in het altaar, precies onder de achthoekige koepel.

In 1963 werd de urne door een gespecialiseerd archeologisch team in het bijzijn van Vaticaanse afgevaardigden geopend. Men vond daarin een prachtig van sandelhout vervaardigd twaalfde-eeuws kistje dat inderdaad relieken bevatte. Het kistje (vandaag niet zichtbaar voor bezoekers) bleek een zeldzaam voorbeeld van Arabisch-Siciliaanse kunst en werd na onderzoek teruggeplaatst.

Onderaan, op een lager niveau dan de kerkvloer, kunnen we overigens nog steeds overblijfselen zien van het zogenaamde ‘Ara Coeli’ met pre-cosmatenwerk dat teruggaat tot de tijd van Anacletus II (1130-1138), de tegenpaus die de kerk aan de benedictijnen schonk.

Het nu voltooide restauratieproject aan het mausoleum van Helena resulteerde ook in de creatie van een speciale route die het bezoek aan de catacombe combineert met het mausoleum, zodat één samenhangende archeologische maar ook religieuze site is ontstaan.

* * * * *

Het mausoleum is vanaf nu open voor het publiek en dit van 10 tot 12 uur en van 15 tot 17 uur. Donderdag gesloten. Het is nodig om je bezoek vooraf te reserveren.

De bezoeken worden gecombineerd met die van de Catacomben SS. Marcellino en Pietro met dagelijkse rondleidingen volgens het volgende uurschema:

  • 10 uur: bezoek aan de catacomben + om 10.45 uur bezoek aan het mausoleum
  • 10.15 uur: bezoek aan het mausoleum + om 11 uur bezoek aan de catacomben
  • 15 uur: bezoek aan de catacomben + om 15.45 uur bezoek aan het mausoleum
  • 15.15 uur: bezoek aan het mausoleum + om 16 uur bezoek aan de catacomben

Voor de meest actuele informatie, neem je (om alle verrassingen te vermijden) best altijd vooraf even een kijkje op de website. In Rome durven de openingsuren, de openingsdagen en de praktische informatie over sommige archeologische sites en musea soms nogal eens snel veranderen.

Reserveren is vereist via het e-mailadres:

 santimarcellinoepietro@gmail.com

of op het telefoonnummer: 06 241 94 46

www.santimarcellinoepietro.it

Alle praktische informatie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.