Het klooster van Trinità dei Monti

De voorbije twee dagen brachten we door in de Trinità dei Monti, een kerk die, ook al heb je ze nooit bezocht, bij vele Romebezoekers erg bekend is omdat ze als het ware deel uitmaakt van het decor van de Spaanse Trappen. Ook het interieur van deze kerk bevat heel wat interessante kunstwerken. Voor wie in het centrum van Rome een verborgen pareltje wil ontdekken en daarbij intrigerende fresco’s en een bijzondere meridiaan wil zien, is een bezoek aan het klooster van Trinità dei Monti zeker een aanrader. Dit is het derde en laatste deel van een minireeksje over de Trinità dei Monti.

De kerk en het klooster werden in 1494 gesticht door de Franse koning Karel VIII, uit dankbaarheid voor de hulp die zijn doodzieke vader Lodewijk XI had gekregen van Francesco da Paola, Franciscus van Paula.

Toen de koning op zijn sterfbed lag in Plessis-lès-Tours vroeg hij aan de paus om Francesco da Paola naar hem toe te sturen om hem te genezen. Francesco kon de koning echter niet redden en in 1483 stierf Lodewijk XI in zijn armen. Zijn zoon en opvolger, Karel VIII, had een grote bewondering voor de heilige en bouwde overal kloosters ter ere van hem, ook in Rome.

Zoals zijn naam al aanduidt, was Francesco afkomstig van het plaatsje Paola in Calabrië, waar hij werd geboren in 1416. Hij werd 91 jaar oud en stierf in Plessis in Frankrijk in 1507. Al in 1512 verklaarde paus Julius II hem heilig. Francesco da Paola stichtte een kloostergemeenschap, de Ordo Minimorum, de Miniemen.

Het klooster van Trinità dei Monti werd gebouwd als huisvesting voor de Franse Miniemen. De bouw van de kerk en het klooster duurde precies een eeuw, maar de werken lagen zowat 60 jaar stil ten gevolge van de Sacco di Roma in 1527, de plundering van de stad door de landsknechten van keizer Karel. Exact een eeuw na de eerste steenlegging, in 1594, werd het heiligdom ingewijd.

Na een lang verblijf door de Miniemen, en vervolgens door andere religieuze ordes, kreeg het klooster in 2016 nieuwe bewoners. Volgens een akkoord tussen de Heilige Stoel en de Franse staat wordt het gebouw toevertrouwd aan de internationale Gemeenschap Emmanuel. Vandaag wonen er vijf priesters, vier zusters en twee families van de Gemeenschap.

De grote binnenplaats is langs de vier zijden omgeven door een mooie kloostergang. In deze gang zien we fraai gerestaureerde lunetten met scènes uit het leven van Francesco da Paola. Boven de lunetten in de medaillons zijn de Franse koningen afgebeeld (van de eerste tot aan Lodewijk XIV), en onder elke lunet staat een Latijnse tekst.

We gaan het gebouw binnen naar de rijk gedecoreerde refter. De wanden en het plafond van de vroegere eetzaal zijn volledig beschilderd met heerlijke scènes door een eminent kenner van het trompe-l’oeil, Andrea Pozzo, die zich onder meer ook mocht uitleven in de Sant’Ignazio, de kerk waar we eveneens een fantastische plafondschildering van zijn hand kunnen bewonderen.

De schilder ontwierp hier een compleet fictieve ruimte met ‘100’ zuilen: door optische illusies lijken de vier wanden van de refter open ruimtes te zijn, we zien een gewelf dat er geen is, zuilen waar er in werkelijkheid geen zijn. Als je op het punt staat in de zaal waar de perspectieflijnen samenkomen, op ongeveer 1,60 m hoogte, zijn de echte zuilen niet te onderscheiden van de geschilderde.

Assistenten van Andrea Pozzo gaven vorm aan de personages. We zien de Glorie van de Drievuldigheid met de heiligen Francesco, Paulus en Franciscus van Sales. En de voorstelling, niet ongebruikelijk in een refter, van de bruiloft van Kana.

In de gangen rond de binnenplaats op de eerste verdieping ontdekken we twee schitterende voorbeelden van anamorfe kunst. Het zijn twee muurschilderingen gemaakt door de Franse Miniemen Padre Emmanuel Maignan (1601-1676) en zijn leerling Padre Jean François Nicéron (1613-1646).

Een anamorfose is een vertekende afbeelding, die er slechts gezien vanuit een bepaalde hoek of onder bepaalde optische voorwaarden realistisch uitziet. De anamorfe schilderingen in het klooster laten telkens twee verschillende voorstellingen zien, afhankelijk van de hoek van waaruit je ze bekijkt.

Padre Emmanuel Maignan was behalve theoloog ook kenner van het perspectief, wetenschapper en wiskundige. De muurschildering die hij maakte is ongeveer 16 m lang en stelt ogenschijnlijk een landschap voor met daarin een zeilbootje en twee figuren.

Men heeft er Francesco da Paola en een medebroeder in herkend die op miraculeuze wijze de Straat van Messina oversteken. De legende vertelt inderdaad dat Francesco op zijn mantel de zeestraat zou zijn overgezeild, nadat een visser hem de overtocht had geweigerd.

Als we echter naar het begin of het einde van de gang stappen en van daaruit naar het fresco kijken, dan verandert het tafereel van gedaante: we zien nu geen landschap meer, maar de biddende Francesco groot afgebeeld in gebed onder de takken van een olijfboom.

In de tegenoverliggende gang schilderde een andere kenner van het perspectief, Padre Jean François Nicéron, het tafereel van Johannes de Evangelist die de Apocalyps schrijft op het eiland Patmos. Deze schildering werd pas een tiental jaren geleden zichtbaar.
Om de ruimte te steriliseren tijdens een cholera-epidemie tijdens de Franse bezetting van Rome, had men het fresco met vele lagen kalk overschilderd en zo raakte de voorstelling twee eeuwen lang in de vergetelheid. Tijdens restauratiewerken in 2009 werd de schildering herontdekt, maar ze is duidelijk in minder goede staat dan die van Emmanuel Maignan.

Het fresco is ongeveer 20 m lang en beslaat de hele lengte van de muur. Kijken we vanaf het begin of het einde van de gang, dan zien we de figuur van Johannes de Evangelist die bezig is met het schrijven van de Apocalyps. Als we vlak voor de schildering staan in het midden van de gang zien we enkel het landschap van het eiland Patmos. Bij het blootleggen van het fresco werden een Griekse inscriptie ontdekt en de afbeelding van een uiltje, symbool van wijsheid.

In de zuidelijke gang ontdekken we een derde verbluffend fresco: een catoptrische meridiaan, zoals we er al één zagen in Palazzo Spada. De auteur van beide meridianen is Padre Emmanuel Maignan. Het fresco beslaat de muur en het plafond over de hele lengte van de gang.

In het midden van de gang in de vensterbank zit een klein spiegeltje dat het zonlicht weerkaatst op de muren en het gewelf. Valt de zonnestraal op zwarte Arabische cijfers langs de zwarte lijnen, dan lees je het Romeinse uur af, dat een uur voorop loopt ten opzichte van de meridiaan van Greenwich.

Valt het licht op een Romeins cijfer langs de groene lijnen, dan weet je hoeveel uur nog te gaan tot zonsopgang. Verder onderscheiden we nog rode lijnen, de twaalf tekens van de dierenriem, en de naam van een aantal steden, gaande van Mexico, de Salomoneilanden tot Goa. Ook voor al deze exotische plaatsen kan je op de meridiaan het lokale uur aflezen.

Het is mogelijk om een rondleiding door het klooster van Trinità dei Monti mee te maken. De bezoeken gebeuren in het Italiaans en vinden enkel plaats op de tweede en vierde woensdag van de maand (om 17 uur) en op zaterdag om 9.30 uur en 11 uur. Een bezoek kost 12 euro (jongeren tot 12 jaar gratis, studenten, jongeren en priesters betalen 6 euro).

Reserveren is verplicht via:
secretariat.tdm@emmanuelco.org.

Praktische informatie

Dit was een bijdrage van
clublid ANN DE LATTER

5 Reacties to “Het klooster van Trinità dei Monti”

  1. martin tukker Says:

    Eind december 1494 viel de franse Koning Rome binnen – min of meer op weg naar de verovering, of herovering zo men wilt, van Napels. Veel eerder dat jaar had hij dus al stichting van het klooster geregeld. Ik ga er van uit dat dit alleen kon gebeuren met instemming van Rodrigo Borgia. Zijn er details bekend over hoe de paus dacht over de stichting van het klooster? ik vraag dat aangezien Borgia al veel eerder in 1494 wist van de plannen van Karel VIII om Italië binnen te vallen.

    • S.P.Q.R. Says:

      We hebben daar niet meteen informatie over. Maar het is moeilijk in te denken dat de paus niet op de hoogte zou geweest zijn van de stichting van dit klooster. Hoe dat allemaal precies verlopen is en in hoeverre (en door wie hij op de hoogte werd gebracht – ook in die tijd waren er spionnen) is lectuur die ongetwijfeld te lezen valt in de Vaticaanse geheime archieven, waar alle diplomatieke correspondentie wordt bewaard.

      • martin tukker Says:

        Ja, die archieven. Ze worden altijd als ‘ geheim’ bestempeld maar ik ben van mening dat ‘ uiterst beperkt toegankelijk’ een betere term zou zijn. Je moet, voorzover mij bekend, een academische achtergrond en reden hebben om er te worden toegelaten. Kent SPQR wellicht mogelijkheden om vragen over dit soort kwesties aan de archivarissen te doen toekomen?

        • S.P.Q.R. Says:

          We kennen daar wel mensen en zijn er ooit zelfs binnengeraakt. Zie https://tinyurl.com/wa6ahsf. Maar of de Vaticaanse archivarissen tijd hebben om te antwoorden op dit soort vragen? Daar vrezen we voor…

          • martin tukker Says:

            dank voor de link. Ik ben sinds anderhalf jaar bezig aan een studie over de renaissance pausen en wil met name blootleggen hoe het komt dat juist de Borgia zo zwart zijn afgeschilderd en hoe dat door de eeuwen heen alleen maar zwarter werd gemaakt. Iemand schreef ooit een artikel genaamd : give the borgias a break. Ik ben bezig juist dat te doen en dus is elke hulp die ik kan krijgen met mijn vragen hierover meegenomen. Ik ben blij me op uw nieuwsbrieven te hebben ingeschreven.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.