De Chiesa del Santo Volto di Gesù en de Santa Passera-kerk

Niet alle bezoekers beseffen het, maar in Rome zijn best wel wat voorbeelden van moderne architectuur te vinden, al moet je die in de meeste gevallen wel buiten het historische centrum gaan zoeken. Ook religieuze architectuur hoort daarbij, zoals de bekende kerk Dio Padre Misericordioso van architect Richard Meier en de minder bekende Chiesa di San Francesco di Sales van Lucrezio Carbonara.

In hetzelfde rijtje hoort ook de Chiesa del Santo Volto di Gesù thuis. Voor wie graag eens wat anders ontdekt buiten het historische centrum, is deze moderne kerk aan Via della Magliana 162 de omweg zeker waard.

De meeste toeristen in Rome gaan niet op zoek naar moderne architectuur. Toch komen ze er vaak mee in aanraking. Wie in het historische centrum de Ara Pacis bezoekt, wandelt rond in een nieuwbouw van Richard Meier die als een schil rondom het monument uit de oudheid is gelegd.

In het noorden van de stad vind je het MAXXI, een museum gebouwd door Zaha Hadid, maar daar vlakbij ook de Ponte della Musica (Buro Happold en Kit Powell-Williams Architects) en het Auditorium Parco della Musica (Renzo Piano). Aan Via Nizza in het noordoosten van Rome tref je het Museo Macro (Odile Decq) aan.

Als een reusachtige toegangspoort tot de Garbatellawijk strekt de Ponte Settimia Spizzichino zich prominent over de spoorlijn Roma-Lido en metrolijn B uit. De enorme boogbrug die deel uitmaakt van de Circonvallazione Ostiense is een ontwerp van Francesco Del Tosto.

Ook het vrij recente Stazione Tiburtina (Paolo Desideri) en het congrescentrum La Nuvola (Massimiliano Fuksas) zijn mooie voorbeelden van moderne architectuur. De werkzaamheden aan de Città dello Sport van Santiago Calatrava zijn helaas stilgevallen en aan de Mercati Generali (Rem Koolhaas) wordt nog altijd voortgewerkt.

De site met de kerk Chiesa del Santo Volto di Gesù, het plein en het parochiehuis werd tussen 2003 en 2006 gebouwd door de architecten Piero Sartogo en Nathalie Grenon. Op 18 maart 2006 werd het hele complex ingehuldigd.

Wat direct opvalt, is de halve koepel boven het kerkgebouw met het grote glasraam dat uitgeeft op een V-vormig kerkplein. De vorm van dit plein met zijn twee zijarmen, de kerk en de parochiegebouwen, lijkt de gelovigen te willen omarmen en leidt de blik naar het kruis op het snijpunt ervan.

De architecten hadden van bij het ontwerp van de site de bedoeling een spirituele ruimte te creëren rijk aan symboliek. Zo refereren bijvoorbeeld de cirkel en de bolvorm aan het mysterie van God en van de kosmos.

De cirkelvorm van de koepel komt terug in de binnenruimte van de kerk die de vorm heeft van een arena, die uitkijkt op het glasraam. Het grote ronde glasraam lijkt een diafragma en verlicht de hele ruimte. De glaspartij snijdt de virtuele koepel in twee delen, de zichtbare helft boven de kerk en de virtuele helft buiten de kerk die een apsis suggereert.

Van bij het begin van het ontwerp hebben de architecten kunstenaars betrokken bij de inrichting van de gebouwen. Zo is de kruisgang in terracotta het werk van Domenico ‘Mimmo’ Paladino. Kunstwerken van zijn hand bevinden zich wereldwijd in belangrijke musea.

Tegenover de kerk liggen de parochiegebouwen. Ook deze worden gekenmerkt door de aanwezigheid van kunst, felle kleuren en cirkelvormen. Bijzonder fraai zijn de weekkapel en de biechtkamertjes in fel blauw. Ook hier springt weer de bolvorm in het oog.

Nu je toch in deze buurt aan het wandelen bent: een beetje verderop aan de Via della Magliana, op de kruising met de Vicolo di Santa Passera, bevindt zich het kerkje gewijd aan Santa Passera, ‘de heilige die niet bestaat’. De naam zou een verbastering zijn van Abbàs Cyrus tot Abbaciro, Appaciro, Appàcero, Pàcero, Pàcera en zo uiteindelijk tot Passera.

Hier zou immers het lichaam van de martelaar Cyrus begraven zijn, samen met zijn leerling Johannes, die onder keizer Diocletianus gekruisigd en onthoofd werden in Egypte. Na veel wederwaardigheden kwamen de resten uiteindelijk hier aan de Via Portuensis terecht.

De kerk diende destijds een kleine gemeenschap van arbeiders die in de tufsteengroeven van de nabijgelegen heuvels werkten. De huidige kerk maakt deel uit van de parochie van Santo Volto di Gesù, maar is tegenwoordig meestal gesloten, al zou je ze na telefonische afspraak (06 550 1063) nog kunnen bezoeken.

Ook al raak je niet binnen, loop eens rond de kerk: de achterzijde ziet er zelfs nog charmanter uit dan de voorzijde. Hier liggen aan de buitenzijde van de kerk ook enkele grote marmeren blokken met uitgebeitelde figuren. Het zijn resten uit het Romeinse mausoleum of hypogeum uit de derde eeuw waarop de kerk is gebouwd.

De oorspronkelijke kerk werd gebouwd in de achtste of de negende eeuw bovenop een grafruimte uit de oudheid. Vandaag is het een gebouw met drie niveaus, namelijk de huidige kerk, de onderliggende crypte uit de middeleeuwen en een nog lager niveau, namelijk de omgeving van het oude Romeinse gedeelte uit de derde eeuw dat een bovenbouw moet hebben gehad.

Bijna alles in deze kerk, ook in het huidige gedeelte, doet denken aan de oudheid. Romeinse marmeren zuilen werden hergebruikt als lessenaar voor het missaal. Het altaar rust op een granieten kolom.

Op het niveau van de middeleeuwse crypte werd bouwmateriaal van travertijn en kalksteen gebruikt dat vermoedelijk uit het oudste gedeelte voortkomt. Er is ook een paneel in Cipollino-marmer teruggevonden. Dat dure bouwmateriaal doet vermoeden dat het oorspronkelijke Romeinse gebouw belangrijk was. Wetenschappers raken het niet eens over wat het precies is geweest: een zeer dure graftombe of een kleine tempel.

In Rome zijn overigens wel meer kerken op deze manier opgetrokken, waarbij zich onder het huidige gebouw een middeleeuws gedeelte bevindt en daar nog eens onder een plek die in de oudheid werd gebruikt voor godsdienstige rituelen. De bekendste is waarschijnlijk de San Clemente, waar zich helemaal onderaan de resten van een Mithrasheiligdom bevinden.

Een dubbele trap met symmetrische trappen leidt naar een pittoresk vierhoekig terras dat uitkomt voor de bakstenen gevel. De zeer eenvoudige interne hal van het gebouw heeft een plafond met houten balken en is rechthoekig van vorm en een eenvoudige apsisboog.

In het verleden was de Santa Passera rijk aan fresco’s, niet alleen in de bovenste kerk, maar ook in de onderste en in het hypogeum. De fresco’s in de apsis zijn in de dertiende eeuw geschilderd door verschillende kunstenaars.

De jongste jaren is de verwaarlozing aan de kerk merkbaar en dat straalt ook af op de fresco’s. Ze bevinden zich in diverse stadia van ontbinding. Sommige figuren zijn nog behoorlijk mooi zichtbaar, andere afbeeldingen staan op het punt te verdwijnen.

Archeologen hebben het moeilijk gehad met de datering van het tweede middeleeuwse niveau, de huidige crypte. Als stichtingsdatum wordt vaak de vijfde eeuw aangehaald, maar dit lijkt veel te vroeg.

Als het verhaal over de overdracht van de relieken van de martelaar Cyrus enige waarheid bevat, zou dat waarschijnlijk zijn gebeurd in de zevende eeuw, met de moslimverovering van Egypte. Alexandrië viel in 641 en misschien werden de overblijfselen toen weggehaald om uiteindelijk in Rome terecht te komen.

In de Santa Maria Antiqua op het Forum Romanum zijn sterk gelijkende fresco’s teruggevonden. Die werden daar aangebracht tussen de zesde en de achtste eeuw. Voor wat de Santa Passera betreft bewijst dat weinig, al zijn de afbeeldingen van dergelijke heiligen na die periode wel gewijzigd. Daardoor zou de achtste eeuw de laatst mogelijke datum voor de stichting van de kerk kunnen zijn.

Als je ooit een bezoek kan brengen aan het derde eeuwse gedeelte is dat zeker de moeite waard, al was het maar om de unieke ervaring bijna letterlijk in de oudheid te stappen. Helaas zijn ook hier de schilderingen zeer fel vervaagd en in heel wat gevallen zelfs bijna verdwenen.

Deze bijdrage kwam
mede tot stand dankzij
clublid ANN DE LATTER

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.