Op zoek naar de Ara Pacis

Als er in Rome ergens een plek is waar je kan voelen dat je op een kruispunt in de geschiedenis staat, is het wel het Piazza Augusto Imperatore. Hier gaan de rationalistische gebouwen uit de tijd van Mussolini en het antieke erfgoed een bijna ongemakkelijke symbiose aan. Het plein ligt een beetje verscholen tussen de rivier, Piazza del Popolo en de Via del Corso.

De bestaansreden van Piazza Augusto Imperatore is het grote antieke mausoleum van keizer Augustus in het midden van het plein. Mussolini liet in de jaren ’30 van de vorige eeuw het plein rond het mausoleum aanleggen.

Vandaag is de blikvanger echter het moderne gebouw van de Amerikaanse architect Richard Meier, waarin de Ara Pacis, het Altaar van de Vrede van keizer Augustus, staat opgesteld.

Dit is echter niet de plek waar het Vredesaltaar in de oudheid werd opgericht. In dit artikel gaan we in het Rome van de 21ste eeuw op zoek naar de resten van de Ara Pacis.

arapa(17)

In 13 v. Chr., toen Augustus terugkwam van veldtochten in Spanje en Gallie, besloot de Senaat uit dankbaarheid een altaar voor de vrede op te richten, met natuurlijk de weldoener Augustus (Imperator Caesar Divi Filius) in de hoofdrol.

Als een subtieler en meer blijvend eerbetoon dan een triomftocht, celebreert de Ara Pacis niet de oorlog zelf, maar het resultaat daarvan: een langdurige en bestendige vrede.

De Ara Pacis vormde een onderdeel van een groot stedenbouwkundig herstructureringsprogramma, waarbij een braakliggend terrein in de bocht van de rivier, buiten het pomerium, bij de nieuwe hoofdstad van Augustus werd betrokken.

Het Marsveld, genoemd naar de oorlogsgod Mars, werd onder andere gebruikt voor oefeningen van het leger. Dit gedeelte zou voortaan met diverse monumenten, een wandelpark en tempels, worden gewijd aan de vrede en aan het welzijn van het Romeinse volk.

arapa(3)
Simulatiebeeld 1ste eeuw.

Augustus’ enorme mausoleum stond daar al, prettig zichtbaar zowel vanaf de Via Flaminia, de belangrijke toegangsweg uit het noorden, als vanaf de rivier. Met de bouw daarvan was in 28 v. Chr. begonnen, toen Augustus nog maar 35 jaar oud was. Een vooruitziende blik dus.

Het altaar werd geplaatst langs de weg, zodat bezoekers op weg naar Rome direct zouden zien wat Augustus allemaal voor Rome had gedaan. Op 30 januari 9 v. Chr., toevallig ook de verjaardag van zijn vrouw Livia, wijdde Augustus het altaar in.

arapa(10)

Een onderdeel van het bouwprogramma was de Egyptische obelisk, die Augustus naar Rome had laten brengen om het toevoegen van Egypte aan het Rijk te memoreren. Deze zou precies op 23 september, Augustus’ verjaardag, de schaduw laten vallen op de Ara Pacis, opgericht voor de man, die de vrede had bewerkstelligd.

Over die obelisk zijn heel wat wetenschappelijke discussies gaande. Lange tijd werd ervan uitgegaan dat deze deel uitmaakte van een enorme zonnewijzer, zeker twee voetbalvelden groot, met meerdere meridianen en dwarslijnen: een plaatje dat je nog weleens in reisgidsen ziet.

In werkelijkheid is er slechts één deel van één meridiaan gevonden, waarlangs de schaduw van de obelisk de maanden aan kon geven. Dat maakt het echter niet minder belangrijk. De zonnewijzer staat voor de rol van Augustus als opperpriester, waarin hij ook over de tijd en de kalender gaat.

Een belangrijk onderdeel van Augustus’ hervormingen was religieus van aard: als je veel oude religieuze festivals nieuw leven inblaast, of nieuwe instelt, moet je wel weten wanneer je ze moet vieren. Niet in de laatste plaats ging het om allerlei momenten waarop het leven van Augustus’ werd gevierd. Wie over de tijd gaat, beheerst de geschiedenis, is een oud adagium.

In de loop van de eeuwen is het altaar in de grond weggezakt en in de vergetelheid geraakt. De obelisk liep al 30 jaar na haar oprichting uit de pas met de zon, schrijft Plinius. Op een onbekend moment in de geschiedenis is de obelisk omgevallen, in stukken gebroken, en vervolgens in de zachte Romeinse bodem weggezakt. Daarover zo meteen meer.

Om vandaag de plek terug te vinden waar het Altaar van de Vrede heeft gestaan, loop je vanaf Piazza Augusto Imperatore een stukje naar het zuiden, naar het levendige Piazza San Lorenzo in Lucina.

Op de hoek met de Via del Corso, de oude Via Flaminia, staat het palazzo Fiano Amalgià (vroeger palazzo Peretti) dat eigendom geweest is van een hele reeks adellijke families in Rome.

Hier zijn de eerste reliëfs opgegraven die toebehoorden aan het altaar. Dat gebeurde al in 1566, en deze stenen hebben hun weg gevonden naar de Villa Medici op de Pincioheuvel, waar ze nog steeds in de gevel verwerkt zijn. Op dat moment waren de gevonden resten nog niet herkend als delen van de Ara Pacis.

arapacis1

Vanaf het begin van de twintigste eeuw gaat men serieus op zoek naar het verdwenen Vredesaltaar, en in 1903 begint men met graven onder de zigzaghoek van het palazzo Amalgià, aan de andere kant van het gebouw.

Waar nu de Cinema Nuovo Olimpia is, bevond zich ooit het privé-theater van het palazzo. Je kunt trouwens vanaf Piazza San Lorenzo in Lucina doorsteken via het binnenhof, waar hier en daar wat antiquiteiten slordig staan opgesteld tussen de auto’s.

Eduardo Amalgià, de laatste eigenaar van het gebouw, was een rijke handelaar en hij vond het idee van een archeologisch onderzoek wel interessant. Hij sponsorde de opgravingen met een flink geldbedrag.

Maar toen bleek dat de fundamenten van zijn palazzo rechtstreeks op de resten van de Ara Pacis steunden, werd het technisch toch wel heel ingewikkeld om de overblijfselen boven de grond te halen zonder het gebouw te beschadigen.

In 1937 lukte het de archeologen van Mussolini wel, ditmaal met innovatieve technieken. De grond werd bevroren waardoor ze niet kon verschuiven, en zo werden de grote reliefs van de Ara Pacis aan de greep van de Romeinse ondergrond onttrokken. De zware plint waarop het altaar in de oudheid rustte bleef wel ondergronds. Die zit daar nu dus nog steeds.

Mussolini had een obsessieve fascinatie voor alles wat met Augustus te maken had, en gebruikte hem als zijn antieke voorbeeld en legitimatie voor zijn streven naar een Italiaans Imperium.

Naar aanleiding van de viering van het 2000ste geboortejaar van Augustus, voorzien in 1937-1938, werden de gevonden stukken opgesteld in een tamelijk haastig daarvoor opgestelde ‘kijkdoos’ op het nieuwe plein Augusto Imperatore, naast het mausoleum van de keizer. Mussolini kon ermee pronken bij zijn fascistische vrienden. Iets oudere lezers hebben deze “doos” ongetwijfeld nog gekend.

ara(21)

Op dezelfde plek als Mussolini’s kijkdoos stond opgesteld, is de Ara Pacis vandaag nog steeds te zien, zij het in een – veel bediscussieerde – nieuwe behuizing van de Amerikaanse architect Richard Meier.

Het moderne witte gebouw lokte aanvankelijk heel wat controverse uit. In 2009 werd het witte gebouw een doelwit van vandalen die het met verfbommen bekogelden. Een jaar eerder had de toenmalige burgemeester Gianno Alemanno er zelfs mee gedreigd het gebouw af te breken en het naar elders te verplaatsen.

arapacis

We keren even terug naar onze obelisk. Als de Ara Pacis zich dus aan de Via del Corso bevond, moet de obelisk hier ook in de buurt hebben gestaan. Je vindt de oorspronkelijke plek van de obelisk door het straatje Via in Lucina uit te lopen naar het Piazza del Parlamento.

Op nummer 3, naast het Caffettaria al Parlamento, is boven de deur een grote inscriptie aangebracht. Paus Benedictus XIV geeft daarop aan dat hij hier in 1748 ‘de obelisk van Augustus die door toedoen van onrechtvaardigheid van de tijd en barbarij onder grond was geraakt’ heeft gevonden, en kosten noch moeite heeft gespaard om deze weer op een nabijgelegen plek op te richten voor het publieke doel van cultuurbehoud.

Het verhaal gaat dat een kapper hier in de zestiende eeuw een latrine wilde graven en toen voor het eerst op granieten brokstukken stuitte. Later, bij het neerzetten van een nieuw gebouw op deze plek, werden zowel de obelisk als de meridiaan gevonden. De obelisk was in vijf stukken gebroken. Het in elkaar zetten en weer oprichten van de enorme obelisk was een hele operatie.

Omdat er zoveel delen ontbraken, werd besloten om de obelisk aan te vullen met de (gladde) granieten delen van de zuil van Antoninus Pius waarvan men in 1705 enkele delen had teruggevonden. Die was eveneens onvolledig en bovendien nog eens extra beschadigd geraakt toen men de zuil probeerde te transporteren. Het enorme artefact werd dus opgeofferd.

De verdwenen zuil van Antoninus Pius bestond uit een vijf meter hoge cenotaaf van roze graniet met er bovenop een bronzen beeld van de keizer, rustend op een bijna 2,5 m hoog van afbeeldingen voorzien wit marmeren voetstuk. Dat voetstuk bevindt zich nu op de binnenplaats voor de pinacotheek in de Vaticaanse Musea.

De obelisk van Augustus werd ongeveer honderd meter verderop weer opgetrokken, op Piazza di Monte Citorio aan de andere kant van het huidige parlementsgebouw. Daar prijkt de obelisk uit de zesde eeuw v. Chr. fier op een granieten voetstuk, met een kopie van de inscriptie van de obelisk op Piazza del Popolo, die al overeind stond in die tijd.

arapa(7)

Je kan duidelijk zien welke delen origineel zijn, met de hiërogliefen uit de zesde eeuw v. Chr., en welke de aanvullingen zijn met materiaal van de zuil van Antoninus Pius (de gladde delen). De in 2000 op het plein tussen de straatstenen ingeplante metalen sterren zijn louter decoratief.

Ook de meridiaan is te zien, zij het niet gemakkelijk. Die bevindt zich om de hoek van de oorspronkelijke vindplaats, aan de Via di Campo Marzio 48.

In de kelder van dit gebouw en de aanpalende panden werd in 1979 op een diepte van 8 m een gedeelte van de oude bestrating gevonden, met een gegradueerde lijn en inscripties in het Grieks die verwijzen naar de tekens van de dierenriem.

Met toestemming of begeleiding kan je hier afdalen naar het niveau van het keizerlijke Rome en kan je de bronzen lijn in het plaveisel uit de oudheid zien. Je staat hier voor een stukje stad van keizer Augustus, voor elke Romeliefhebber best wel een emotionele gebeurtenis.

Verschillende culturele en archeologische verenigingen zoals Roma Sotterranea en Sotterranei di Roma en gidsen in Rome, plaatsen een bezoek aan het Horologium Augusti regelmatig op hun activiteitenkalender. Door de viruscrisis zijn de meeste ondergrondse ruimtes momenteel echter verboden terrein.

Meer weten over Piazza Augusto Imperatore? Clublid Sandrina Bokhorst presenteert vandaag 9 oktober (20 uur), op 11 oktober (16 uur) en op 17 oktober (16 uur.). het nieuwe webinar IMPERIUM! Augustus en Mussolini op Piazza Augusto Imperatore. Kun je niet op dat tijdstip, dan is er altijd een terugkijk-mogelijkheid. 

Het webinar wordt gegeven in het Nederlands. Aanmelden kan via deze link. De kostprijs om deel te nemen bedraagt 15 euro. Clubleden van S.P.Q.R. krijgen 1,5 euro korting op deze prijs (kortingscode SPQR). Info: sandrina@persoonlijkrome.nl.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.