Een bezoek aan de Ara Pacis in Rome

Je kon enkele dagen geleden al wat meer vernemen over de geschiedenis van de Ara Pacis (Augustae) of het Altaar van de Vrede, een monument dat werd opgericht in 13 v. C. ter ere van de behouden terugkeer van keizer Augustus uit Gallië en Spanje en in 9 v. C. werd ingewijd.

Vandaag staat het beschut tegen weersinvloeden verpakt in een modern felwit omhulsel uit beton en glas, een creatie van de Amerikaanse architect Richard Meier. Tijdens schoolreizen is de Ara Pacis een verplichte stop en ook een Romebezoeker met een beetje interesse in geschiedenis, kan hier moeilijk aan voorbij.

ara_pacis_augustae (7)

Zoals recent verteld bevond de Ara Pacis zich in de oudheid aan de buitenkant van Rome, op Campus Martius of het Marsveld. De eerste resten van de Ara Pacis werden in 1568 teruggevonden toen enkele blokken met reliëf (delen van Augustus en van de flamines) tevoorschijn kwamen onder palazzo Peretti (nu palazzo Almagià) achter de San Lorenzo in Lucina.

Niemand had ook maar een flauw idee van wat men precies gevonden had, al was er wel veel waardering voor de hoge kwaliteit van het beeldhouwwerk. Kardinaal Giovanni Ricci uit Montepulciano kocht negen fragmenten voor de groothertog van Toscane die ze naar de familie de’ Medici in Firenze bracht.

Enkele reliëfs kwamen later in het Louvre terecht. Lange tijd vermoedde niemand dat de brokstukkken tot het vredesaltaar van Augustus hadden behoord, men dacht eerder aan delen van een triomfboog.

Toen men in de omgeving steeds maar nieuwe fraai gebeeldhouwde fragmenten bleef vinden, kwamen archeologen tot het besef dat men weleens te maken zou kunnen hebben met het legendarische Ara Pacis.

In 1879 identificeerde de Duitse archeoloog Friedrich von Duhn (1851-1930) voor het eerst de brokstukken als delen van de Ara Pacis van Augustus. In 1894 begon een andere Duitse archeoloog, Eugene Petersen (1836-1919) met het onderzoek dat leidde tot de eerste theoretische reconstructie van het vredesaltaar.

In 1903 startte men met wetenschappelijke opgravingen, waarbij een groot stuk van het altaar en talrijke delen van de reliëfs werden ontdekt. Het onderzoek stuitte echter op grote technische moeilijkheden. Men moest zich door middel van tunnels een weg banen onder bestaande gebouwen en uiteindelijk maakte wateroverlast, veroorzaakt door de nabijgelegen Tiber, de voortgang onmogelijk.

ara_pacis_augustae (16)

Bij een volgende poging in 1937 werd nog een deel van de Augustusfiguur ontdekt terwijl men het probleem van het insijpelende water wist op te lossen met behulp van een reusachtige vriesinstallatie. Nadat het paleis erboven met een stellage van gewapend beton was gestut, kon men de fundering gedeeltelijk wegnemen, zodat men de laatste resten van het altaar kon vrijmaken.

In het vooruitzicht van de viering van de 2000-jarige herdenking van de geboorte van Augustus in 1938, werd de Ara Pacis met behulp van de eerder gevonden fragmenten gereconstrueerd en in opdracht van Benito Mussolini vlakbij de oorspronkelijke plaats weer opgebouwd, op Piazza Augusta Imperatore. Men moest daarbij gebruikmaken van een aantal gipsafgietsels van de fragmenten die zich niet meer in Rome bevonden.

Een aantal verdwenen stukken waren inmiddels in het Uffizi-museum in Firenze terechtgekomen, maar konden worden gerecupereerd. Ook in Wenen bevonden zich enkele delen en die werden door Oostenrijk weer verkocht aan de Italiaanse staat. Ook het Vaticaan had destijds enkele reliëfs van het altaar weten te bemachtigen, maar paus Pius XII (1939-1958) gaf ze in 1954 na lang aandringen wel terug aan de stad Rome.

Het Louvre in Parijs weigert al vele jaren om de originele stenen terug te bezorgen aan Rome. Alleen die fragmenten en de reliëfs die eerder al werden ingebouwd in de muur van de Villa Medici op de Pincio, bleven Frans bezit en werden in de Romeinse Ara Pacis vervangen door afgietsels.

Het resultaat van die reusachtige stenen puzzel werd opgesteld in een glazen paviljoen tegenover het Mausoleum van Augustus. Daarbij werd om onbekende redenen ook de oriëntering gewijzigd. In plaats van de oorspronkelijke oost-west richting koos men voor noord-zuid.

ara_pacis_augustae (13)

Het Ara Pacis-complex, dat op 23 september 1938 (en dus precies tweeduizend jaar na de geboorte van Augustus) werd geopend, moest het centrum worden van het nieuwe fascistische keizerrijk.

Mussolini had hier eerder al een hele stadswijk met de grond gelijk laten maken om er Piazza Augusto Imperatore te laten verrijzen, omringd door gebouwen in een moderne bouwstijl. Midden op het plein lag het mausoleum van Augustus, waar Mussolini zelf begraven had willen worden. Dat is dus anders afgelopen.

arapacis (2)

Ruim twintig jaar geleden, omstreeks 2000, besliste het stadsbestuur van Rome om de Ara Pacis een nieuw onderkomen te geven, zij het op dezelfde plaats. Daarvoor werd een nieuw gebouw opgericht, maar de verkeerde oriëntering van de Ara Pacis bleef behouden.

Het nieuwe omhulsel van de Ara Pacis, bestand tegen aardbevingen, is een ontwerp van de Amerikaanse architect Richard Meier. Het werd geopend op 22 april 2006. Het was het eerste moderne complex in de Romeinse binnenstad sinds de tijd dat Mussolini uitpakte met zijn (toen) vernieuwende strakke architectuur.

ara_pacis_augustae (8)

Wat we vandaag zien is niet het resultaat van een internationale architectuurwedstrijd. Richard Meier kreeg de opdracht gewoon rechtstreeks aangeboden door Walter Veltroni, de toenmalige burgemeester van Rome.

Tijdens een bezoek aan Rome noemde de Britse prins Charles het gebouw ‘a horror’, vooral wegens het gedisproportioneerde ontwerp, de storende felle witheid (een typisch kenmerk van de meeste gebouwen van de architect) en de fantasieloze oppervlakken. In het originele ontwerp van Meier was zelfs een obelisk voor de ingang voorzien.

Maar ook de inplanting van de Ara Pacis in het museum is voor velen een ergerlijke miskleun. De oriëntering is zoals verteld verkeerd, de schaarse rustbanken staan aan een kant waar het minst te zien is, voor bepaalde delen van het altaar kan onvoldoende afstand genomen worden, enz.

Ook de media spaarden bij de inhuldiging in 2006 hun kritiek niet. Journalisten vergeleken het gebouw met een witte doodskist en zelfs met een groot uitgevallen tankstation.

arapacis (1)

Gianni Alemanno, die inmiddels Rutelli was opgevolgd als burgemeester, stelde vlakaf dat “die vitrinekast afgebroken en verplaatst moest worden”. De bekende kunsthistoricus Vittorio Sgarbi sprak van ‘een onfatsoenlijke beerput’ en in een Engelse gids lezen we een verhaal met als titel “Meier’s mayhem” (verminking).

Een ex-staatssecretaris van Cultuur ging zelfs in hongerstaking om de bouw definitief te stoppen. Architecten stuurden al tijdens de werken een open brief naar de krant Corriere della Sera, waarin ze protesteerden tegen de ‘invasie van buitenlandse architecten in Italië’.

Andere critici vergeleken Meiers creatie met een benzinestation en spraken van de Los Angelisatie van Rome. Om maar te zeggen dat niet iedereen fan is van de Amerikaanse architect.

Terwijl de Romeinen in de oudheid er amper vier jaar over deden om de Ara Pacis te bouwen en te beeldhouwen, hebben hun nakomelingen er door alle discussies ruim tien jaar voor nodig gehad om het omhulsel te realiseren.

Zelfs bij de officiële opening was het gebouw nog niet af, al is zoiets in Rome wel vaker het geval. De bouw werd in totaal vier keer volledig stilgelegd en de aanvankelijke kosten verdrievoudigden. Het project kostte de stad Rome uiteindelijk 40 miljoen euro.

Ondanks alle kritiek die in de periode na de opening losbarstte, werd het nieuwe museum al snel een grote hit en groeide het uit tot één van de drukst bezochte musea van heel Rome.

ara_pacis_augustae (3)

Het vredesaltaar werd in aanwezigheid van Augustus ingewijd op 30 januari 9 v. Chr., op de vijftigste verjaardag van zijn derde vrouw Livia. Dit monument dat officieel ‘Ara Pacis Augustae’ heet, is wellicht het meest representatieve voor het ‘classicisme’ van Augustus en voor de man zelf.

Het moet in die tijd een fantastisch bouwwerk zijn geweest, vooral als men weet dat de marmeren monumenten in de oudheid werden ingekleurd. We kunnen er alleen maar naar raden hoe mooi dat moet geweest zijn.

ara_pacis_augustae (5)Ingekleurd simulatiebeeld

Op de buitenmuur van het museum, aan de zijde van het mausoleum, werd de tekst ‘Res Gestae Divi Augusti’ aangebracht, ‘de handelingen van de vergoddelijkte Augustus’. Kort voor zijn dood had Augustus de Vestaalse maagden dit verslag van zijn daden overhandigd.

Daarin worden twee door Augustus opgerichte altaren vermeld. Het eerste stond dicht bij de stadspoort aan de Via Appia, de grote weg naar het zuiden, en werd gebouwd in 19 v. Chr. toen Augustus uit Syrië terugkeerde waar de Parthen hem de Romeinse veldtekens hadden teruggegeven.

Dit eerste altaar, waarvan niets bewaard is gebleven, was gewijd aan Fortuna Redux, de geluksgodin die de terugkeer in het vaderland begunstigde. Elk jaar moesten de priesters en de Vestaalse maagden op de dag van de terugkeer van Augustus een herdenkingsoffer opdragen dat in de Romeinse kalender de ‘Augustalia’ werd genoemd.

Het tweede altaar, de Ara Pacis, werd door de Senaat in 13 v. Chr. opgericht op het Marsveld ten noorden van de stad aan de Via Flaminia (de huidige Via del Corso) naar aanleiding van de terugkeer van de keizer uit Spanje en Gallië.

Het was gewijd aan de Pax Augusta. Zoals Augustus zelf trots vertelt, liet de Senaat tijdens zijn lange regeerperiode tot driemaal toe de deuren van de tempel van Janus sluiten, een handeling die slechts in vredestijd was toegestaan.

Augustus’ vrede was een gewapende vrede, maar maakte het de burgers wel mogelijk om een gewoon leven te leiden. Bij de Ara Pacis werd het offer elk jaar opgedragen door de magistraten, de priesters en de Vestaalse maagden.

ara_pacis_augustae (2)

We kennen de tekst van de ‘Res Gestae’ dankzij een archeologische vondst in Ankara, het ‘Monumentum Ancyranum’, dat de oorspronkelijke Latijnse tekst bevat met een officiële Griekse vertaling. De keizer geeft er een overzicht van zijn leven en voornaamste prestaties. De volledige tekst vind je hier.

Daarin lezen we bijvoorbeeld (vrij vertaald):

“Ik heb het Capitolium en het theater van Pompeius, beide zeer kostbare werken, gerestaureerd, maar mijn naam er niet in gegraveerd. Ik heb de aquaducten hersteld die door de tijd op vele plaatsen beschadigd waren, en de capaciteit van het water, Marcia geheten, verdubbeld door een nieuwe bron aan de loop toe te voegen. Ik heb het Forum Julium voltooid en ook de basiliek tussen de tempel van Castor en Pollux en de tempel van Saturnus, werken die waren begonnen en nagenoeg voltooid waren door mijn vader. Toen deze basiliek werd vernietigd bij een brand, begon ik hem opnieuw te bouwen op een groter terrein, waarna ik hem heb gewijd aan mijn kinderen. Consul voor de zesde keer, met instemming van de senaat, heb ik 82 tempels van de goden in de stad hersteld (…) Consul voor de zevende keer, heb ik de Via Flaminia van de stad tot Ariminum (het huidige Rimini) en alle bruggen gerestaureerd …”.

Het Ara Pacis-museum toont ons de opnieuw samengestelde resten van een gesloten rechthoekige omheiningsmuur, 11,65 m bij 10,62 m, die op een laag podium rust met middenin het altaar waarop jaarlijks het offer werd gebracht. Het geheel werd uitgevoerd in het volmaakt witte luni of luna-marmer, de allerbeste steensoort uit de marmergroeven van Carrara.

De witheid van de steen kon volgens de Romeinen wedijveren met de maan, vandaar de naam. Dit marmer was meestal zeer homogeen en, voor zover sedimentair en metamorf gesteente dat kan zijn, vrij van aderen en barsten. Afgezien van de consistente kleur had luna-marmer een kristallijne structuur, wat bij bewerking diepte in de details toeliet.

De hoofdtoegang van het Ara Pacis-complex bereikte men via een trap met negen treden, hij was gericht naar het westen, dus naar de Tiber, en was voorbehouden voor de Pontifex Maximus, de priesters en de Vestaalse maagden. Dit betekent dat de opperpriester vanuit het westen binnenkwam om naar het oosten gekeerd, naar de zonsopgang, het offer op te dragen.

Een tweede doorgang bevond zich achteraan, gericht naar het oosten, dus naar de Via Flaminia, en was bedoeld voor de ‘camilli’, zijnde de hulpjes van de priesters, alsook voor de offerpriesters en offerdieren.

Het is belangrijk dat bezoekers zich de oorspronkelijke oriëntering van de Ara Pacis correct kunnen voorstellen. De voorkant (trappen) was gericht naar het westen, dus richting Tiber, nu is de voorkant gericht naar de inkombalie, dus naar het zuiden (richting Piazza Venezia). De huidige opstelling van de Ara Pacis moet dus een kwartdraai in uurwerkzin maken om overeen te stemmen met de oorspronkelijke oriëntering.

ara_pacis_augustae (1)

Het zou ons veel te ver leiden om alle taferelen die op het altaar staan afgebeeld toe te lichten. We beperken ons tot enkele opvallende figuren. Aan beide zijden van de oorspronkelijke westelijke ingang (de hoofdingang met de negen trappen) die toegang gaf tot het altaar, tonen twee panelen mythologische scènes.

Linksboven bevond zich de bijna volledig verloren gegane voorstelling van het Lupercus, dat is de grot waarin de wolvin Romulus en Remus zoogde terwijl Mars toekeek. Op het andere wel behouden reliëf rechtsboven, staat de vrome Aeneas die nadat hij op Italiaanse bodem is geland, het eerste offer aan de penaten brengt.

De penaten waren de beschermgoden van het huis en de familiale welstand, ook Rome en het rijk had zijn penaten die volgens de overlevering door Aeneas uit Troje waren meegebracht en die zich in de tempel van Vesta bevonden. Men beschouwt dit reliëf waarop Aeneas een offer brengt, als het artistieke hoogtepunt van de Ara Pacis.

De panelen van de oorspronkelijke oostkant (nu achterkant) vertonen linksboven Tellus, godin van de Aarde in tijden van vrede (let op het vee), afgebeeld als een weelderige moederlijke gestalte gezeten op een rots tussen twee jongetjes waarvan eentje de godin een granaatappel aanbiedt.

ara_pacis_augustae (10)

Hier zien we ‘Natura naturans’, de natuur als natuur, moeder Aarde in haar lieflijkste en meest vruchtbare gedaante. Op haar schoot liggen vruchten terwijl achter haar korenharen, papaver en allerlei soorten planten groeien. Aan haar voeten graast een schaap. Het is een bijzonder kunstzinnig tafereel.

Naast Tellus zijn twee vrouwenfiguren afgebeeld die andere elementen uitbeelden: de Lucht (links) zit op een zwaan, het Water (rechts) zit op een zeemonster. De voorstelling is zeer realistisch, wat karakteristiek is voor de Romeinse kunst.

De Tellus-figuur wordt ook gezien als de personificatie van ‘Italia’, de naam werd door de Grieken aanvankelijk gebruikt als aanduiding voor het zuiden van het schiereiland dat bewoond werd door de stam der Itali.

Volgens de vooraanstaande Romeinse archeoloog Massimo Pallottino (1909-1995) was de naam voor het gebied oorspronkelijk inderdaad afgeleid van de Itali, een bevolkingsgroep afkomstig uit het huidige Calabrië. Volledige zekerheid is er niet.

Zodra de Romeinen ook het zuiden onder hun gezag hadden gebracht, gold het als benaming van het huidige Italië met uitzondering van het noorden dat Gallia Cisalpina genoemd werd. Pas vanaf Augustus kwam Italia overeen met het tegenwoordige Italië.

De twee grote friesachtige composities aan de lange zijden van de buitenomheining tonen bovenaan de plechtige stoet op weg naar de offerplechtigheid. Rekening houdend met de oorspronkelijke oriëntering van het altaar kwamen de personages uit het oosten, dus van de Via Flaminia en gingen naar de ruimte ten westen van het gebouw, dus richting Tiber.

We zien de vertegenwoordigers van de Romeinse senaat op de noordzijde (nu kant Tiber), de leden van het keizerlijke huis met de hoge staatsfunctionarissen op de zuidzijde (nu kant Corso). De belangrijkste zijde was dus naar het zuiden gericht dus naar de stad en het Capitool, nu is ze gericht naar de Via del Corso.

ara_pacis_augustae (9)

De lange zijden tonen hoe de hoogwaardigheidsbekleders op 4 juli 13 v. Chr. naar het Marsveld zijn afgedaald, komende van de Via Flaminia. We zien de volgens de rangorde opgestelde priesters, de ordo sacerdotum, en de volgens een bepaalde volgorde gerangschikte familieleden van Augustus.

ara_pacis_augustae (6)Ingekleurd simulatiebeeld

Het onderste deel van de buitenomheining toont prachtig lofwerk (een bouwkundige versiering in de vorm van stengels of bladeren) dat zich uit weelderig woekerende kelken ontplooit, een bonte mengeling van acanthus, rozen, klimop, vruchtknoppen, wingerd en bessen. Net als de guirlandes aan de binnenzijde duidt dit alles op de onuitputtelijke vruchtbaarheid van een zich in de vrede vrij ontplooiende natuur.

Tussen de verfijnde, gestileerde acanthusbladeren, die wellicht de stamboom van Augustus symboliseren, en bloemenranken nestelen zich vogels en fladderen vlinders, terwijl hagedissen en een kikker rondkruipen. Hier worden Italiaanse orchideeën afgebeeld zoals ze ook te zien zijn op de steenreliëfs van de tempel van Venus Generix (46 v. Chr.) op het Forum van Caesar.

De Romeinse kunstenaars kozen de orchidee wellicht om het altaarthema van burgerschap, vruchtbaarheid en voorspoed te onderlijnen. Merkwaardig, want de bloem werd destijds geassocieerd met seksualiteit, ‘orchis’ is Grieks voor teelbal.

Aan de voet van de middelste acanthus rooft een adder een vogeltje uit een nest (nu kant Tiber). Hier leeft nog de geest van de Georgica van Vergilius en de Oden of Carmina van Horatius. Deze versieringen behoren wat betreft de rijkheid van verbeelding en ritme, tot de fraaiste ornamentele composities ter wereld.

Binnenin de omheining staat op een verhoog van drie treden het altaar waarop de jaarlijkse offerceremonie is afgebeeld. Nog steeds zichtbaar zijn de Vestaalse Maagden, de Pontifex Maximus en camilli met het varken, het schaap en de stier. Het zuiveringsoffer heette ‘suovetaurilia’ verwijzend naar het zwijn, de ooi en de stier, in het Latijn sus, ovis, taurus.

We herinneren ons een analoge ceremonie op de plutei van Trajanus, die opgesteld zijn in de Curia van het Forum Romanum. Het eigenlijke altaar wordt door gevleugelde leeuwen bewaakt, het heeft aan de westkant (want oorspronkelijk gericht naar de Tiber) nog eens vijf treden. Op de dekplaat zijn voluten en leeuwenkoppen afgebeeld.

De gehele binnenomheining is rijk versierd met symbolische reliëfs, het is een nabootsing met verticale groeven van een houten omheining zoals reeds in de vijfde eeuw v. Chr. gebeurde bij het altaar van de Twaalf Goden op de Agora in Athene.

Over de nabootsing van een uit latten bestaand rooster, hangen tussen de pilasters die de balklaag dragen, aan stierenkoppen bevestigde guirlandes, ze herinneren aan de offers.

ara_pacis_augustae (17)Ingekleurd simulatiebeeld

Uit de verscheidenheid van bloemen en vruchten die erin gevlochten zijn blijkt dat zij niet moeten worden opgevat als de weergave van de boeketten waarmee bijvoorbeeld op de dag dat de eerste steen werd gelegd het plein was versierd.

Als er naast voorjaarsbloemen en appels, peren, wijndruiven, korenaren en granaatappels, ook dennenappels in voorkomen, dan wijst dit op het verenigen van de opbrengst van alle vier jaargetijden, dat wil zeggen dat zij de zegen van de Pax Augusta, de felicitas temporum, symboliseren.

In de bogen van de guirlandes zijn ronde vormen te zien met een verhoging in het midden, de patera, de offerschaal waarin het bloed van het geofferde dier werd opgevangen en waaruit de pateen, de hostieschaal van de Katholieke Kerk, zou voortgekomen zijn.

www.arapacis.it

Museo dell’Ara Pacis – promotiefilmpje

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.