Archive for 16 oktober 2020

De INPS-gebouwen op Piazza Augusto Imperatore

16 oktober 2020

Vorige vrijdag vertelden we over het nieuwe vijfsterrenhotel dat het juwelenhuis Bulgari in 2022 zal openen op Piazza Augusto Imperatore. Daarvoor wordt één van de drie voormallige INPS-gebouwen ingenomen, namelijk het reusachtige pand aan de noordzijde van het plein. Twee andere gebouwen van het Istituto Nazionale della Previdenza Sociale bevinden zich aan de oostelijke en zuidelijke zijde van het plein.

inps(9)

Mussolini liet de enorme panden tussen 1936 en 1938 ontwerpen door architect Vittorio Ballio Morpurgo ter herdenking van de sterfdag van keizer Augustus. Vittorio Morpurgo hanteerde de strakke en rationalistische stijl die kenmerkend zou worden voor de Romeinse architectuur uit die periode en waarvan hij één van de bekendste uitvoerders zou worden.

Voor het bouwen van de drie enorme panden moesten 120 gewone huizen worden afgebroken. Het plein zelf werd eveneens in die periode aangelegd. Ook het zogenaamde Auditorium Augusteo, dat zich toen nog bovenop de ruïnes van het mausoleum bevond, verdween toen.

In de visie van Morpurgo domineerde het mausoleum het centrum van een plein dat door Mussolini was opgevat als een moderne versie van een Romeins forum, uitgerust met arcades voor commerciële activiteiten, openbare kantoren en ruimte voor tentoonstellingen en shows.

De toen uiterst moderne en imposante architectuur werd benadrukt door het gebruik van typisch Romeinse materialen en kleuren, zoals het okerkleurige travertijnmarmer en de rode bakstenen.

inps(10)

In een fraaie monumentenstad zoals Rome, is Piazza Augusto Imperatore vandaag helaas één van de lelijkste en meest rommelige pleinen van de stad. De Nederlandse auteur Leo Van Egeraat (1923-1991) wiens verhalende reisgidsen over Rome en Italië meer dan een halve eeuw geleden werden gepubliceerd, maar die ook vandaag nog altijd boeiend en leerrijk zijn, omschreef de plek in zijn tijd al als ‘een totaal verdorven pleinruimte die foeilelijk is’.

Nu de restauratie van het Mausoleum van Augustus vrijwel klaar is, kondigt zich ook de herinrichting van het plein aan. Dat is geen dag te vroeg. De plannen van de Romeinse architect Francesco Cellini bleven jarenlang in de koelkast liggen, maar zouden nu toch eindelijk worden uitgevoerd.

Nu hier ook een vijfsterrenhotel neerstrijkt, is het meer dan ooit nodig om deze historische omgeving eindelijk weer de waardering te geven die ze verdient.

Piazza Augusto Imperatore, waar het Mausoleum van Augustus fungeert als centraal punt, is een typisch voorbeeld van monumentale vormgeving tijdens de fascistische periode.

De karakteristieke bouwstijl van de rond het plein opgetrokken INPS-gebouwen werd opgesierd met ronkende teksten, klassieke motieven (waaronder bijvoorbeeld de godin Roma met de tweeling Romulus en Remus) en decoratief klassiek en modern oorlogstuig.

inps(3)

Het gebouw in de richting van de Via del Corso, naast het koor van de San Carlo, draagt bovenaan als tekst: ‘Il popolo Italiano è il popolo immortale che trova sempre una primavera per le sue speranze, per la sua passione, per la sua grandezza’.

Op de gevel van het grote gebouw aan de noordkant (richting Piazza del Popolo) lezen we ‘hunc locum ubi Augusti manes volitant … ornandum censuit anno MDCCCCXL’, of ‘deze plaats waar de schim van Augustus rondwaart is in 1940 opgericht op bevel van ….’.

De naam van Mussolini en de verwijzingen naar de Duce op de vierde regel werden na de oorlog volgens de (blijkbaar nog altijd geldende!) wetten van de in de oudheid gangbare ‘damnatio memoriae’ onder een laagje cement verborgen. Inmiddels heeft de tijd (of een gewillige hand) de letters weer opnieuw zichtbaar gemaakt.

inps(4)

Na het partijcongres in oktober 1922 besloten de fascisten de macht te grijpen onder leiding van de toen 39-jarige Mussolini. Met dezelfde woorden waarmee Julius Caesar destijds de Rubicon overstak (alea iacta est) begon op zondag 22 oktober de mars op Rome.

Koning Vittorio Emanuele III (die koning was van 1900 tot 1946) wilde bloedvergieten vermijden en ontbood de Duce in Rome. Mussolini arriveerde per trein in een geleende ochtendjas en met een zwart hemd. ‘Mijn verontschuldigingen voor mijn kledij, ik kom rechtstreeks van het slagveld‘, zei hij tegen de koning.

Vittorio Emanuele III, die gedurende zijn zeer lange heerschappij het koninkrijk Italië twee keer betrokken zag raken bij een wereldoorlog, bood Mussolini het premierschap aan en droeg ook de macht over.

Op 28 oktober 1922 trokken de fascisten de stad binnen, de eerste dag van het eerste jaar van de ‘era fascista’ die twintig jaar zou duren.

De naam ‘fascisten’ werd afgeleid van de ‘fasces’, die in de Romeinse oudheid het symbool waren van het gezag van de hogere magistraten, in de vorm van een samengebonden roedenbundel. Dit symbool tref je ook vandaag hier en daar nog aan op Piazza Augusto Imperatore, in de versie van Mussolini welteverstaan.

inps(13)

Een fascis bestond doorgaans uit een bundel berkenroeden die werden samengehouden door roodlederen riemen. in het geval van een aangestelde dictator omsloten de berkenroeden een bijl.

De roeden waren symbolisch voor de ‘macht om te straffen’. De bijl symboliseerde de ‘macht over leven en dood’ en de riemen de ‘macht om te arresteren’.

inps(23)

Mussolini liet de roedenbundel opnemen in de Italiaanse vlag, maar ook in het staatszegel van de Verenigde Staten en in het logo of zegel van een aantal Amerikaanse overheidsorganisaties prijkt de fascis.

De rationalistische strengheid van de architectuur van de INPS-gebouwen wordt gecompenseerd door de fresco’s van Antonio Barrera, die het atrium aan de Via della Frezza versieren en verschillende uitzichten op het Mausoleum van Augustus weergeven.

Het grootste van de drie INPS-gebouwen, aan de noordkant van het plein, werd in 1938 versierd met een enorme mozaïek van meer dan 70 m² op de gevel.

Het is een ontwerp van kunstenaar Ferruccio Ferrazzi die hier zijn versie van de mythe van de oorsprong van Rome voorstelde met, om kosten te besparen, mozaïeken in plaats van de oorspronkelijk ontworpen marmeren inleg.

In 1940 versierde Giulio Rosso het atrium aan de voorzijde van de Via di Ripetta met taferelen van het Romeinse openbare leven dat zich afspeelde in de omgeving van de Trinità dei Monti, Piazza del Popolo en de inmiddels verdwenen rivierhaven Ripetta.

inps(16)

Aan het oostelijke uiteinde van het plein staat een tweede gebouw met twee laterale zijdelen die de centrale verzonken gevel flankeren, uitgerust met een grote portiek ondersteund door grote kolommen en versierd met een fries gesneden in de architraaf.

Het is een gezamenlijk werk van Morpurgo en Alfredo Biagini. In hetzelfde blok, rond Largo degli Schiavoni, bevindt zich de apsis van de grote San Carlo al Corso-kerk.

inps(15)

Het derde INPS-gebouw bevindt zich aan de zuidkant van het plein en huisvest momenteel het Collegio degli Illirici, dat voltooid werd in 1941.

De datum A XIX op het viaduct dat verbinding maakt tussen het Collegio en de San Rocco-kerk, verwijst naar het negentiende jaar van het fascistische tijdperk: 1941.

Boven de datum bevindt zich een vereenvoudigd reliëf van de voormelde fasces. Op de gevel van dit gebouw zien we ook drie grote mozaïeken uit 1938 die verhalen vertegenwoordigen over de kerstening van de Kroaten.

Het zijn werken van de Kroatische schilder, schrijver, illustrator en cartoonist Jozo Kljakovic (1889-1969) die in deze periode als politiek vluchteling verbleef in het Pontificio Collegio Croato di San Girolamo.

Het Istituto Nazionale della Previdenza Sociale (Nationaal Instituut voor Sociale Zekerheid) is de belangrijkste entiteit van het Italiaanse openbare pensioenstelsel.

De hoofdactiviteit van het INPS bestaat uit het verstrekken van pensioenen en andere uitkeringen in het kader van de sociale zekerheid aan wie er recht op heeft. De financiering gebeurt met de verplichte bijdragen van werknemers in loondienst. In de praktijk is dat een percentage van het loon.

Meer weten over Piazza Augusto Imperatore? Clublid Sandrina Bokhorst presenteert morgenavond 17 oktober om 20 uur het nieuwe webinar IMPERIUM! Augustus en Mussolini op Piazza Augusto Imperatore. Het webinar verloopt in het Nederlands. Kun je niet op dat tijdstip, dan is er altijd een terugkijk-mogelijkheid. Aanmelden kan via deze link.

De kostprijs om deel te nemen bedraagt 15 euro. Clubleden van S.P.Q.R. krijgen 1,5 euro korting op deze prijs (kortingscode SPQR). Info: sandrina@persoonlijkrome.nl.