Archive for 20 november 2020

Alweer een nationale staking in Italië op 25 november

20 november 2020

De transport-, onderwijs- en gezondheidssector in Italië legt op woensdag 25 november het werk neer. Het is nog maar een maand geleden dat het openbaar vervoer in Italië werd platgelegd. Ditmaal gaat om een nationale algemene staking die wordt georganiseerd door de vakbond USI (Unione Sindacale Italiana) die overheidsmedewerkers vertegenwoordigt.

De aangekondigde staking heeft tot ongeloof en felle reacties geleid bij werknemers in de privésector die zeggen dat de publieke sector en de ambtenaren zich weinig zorgen hoeven te maken in tegenstelling tot tal van kleine bedrijven en zelfstandigen, van wie velen hebben bezuinigd, hun baan zijn kwijtgeraakt of gewoon failliet gaan als gevolg van de viruscrisis. Ze verwijten de vakbond egoïsme.

staking_rome

Naast de verstoring in de scholen (het onderwijs wordt die dag niet gegarandeerd) en de gezondheidszorg, zal andermaal het openbaar vervoersnetwerk van Rome weer getroffen worden. Het werk wordt er in principe neergelegd tussen 8.30 en 12.30 uur. Voor de rest is er een minimale dienstverlening. De reizigers die al maanden moeten afrekenen met allerlei problemen reageren eveneens erg misnoegd op de vakbondsactie.

Volgens het USI-manifest wordt er onder meer gestaakt voor het volgende: een openbaar, seculier en democratisch onderwijs, meer fondsen voor diensten voor gehandicapten, de bescherming van de gezondheid en veiligheid op het werk, de stabilisering van tijdelijke werknemers bij overheidsdiensten, sociale en burgerschapsrechten en de afschaffing van veiligheidsdecreten.

De vakbond strijdt ook tegen de privatisering van openbare diensten en is tegen geweld en discriminatie van vrouwen op het werk, in het gezin en in de samenleving. De gezondheidssector vraagt meer investeringen in aanwervingen en veiligheid.

De berging van de schepen van Caligula in Nemi

20 november 2020

De omgeving van het Meer van Nemi is zonder meer mooi en het is jammer dat niet meer toeristen de weg naar deze plek vinden. Gisteren hadden we het over de claim die het gemeentebestuur van Nemi richting Duitsland stuurde, vandaag vertellen we het verhaal van de berging van de twee enorme schepen die keizer Caligula (37-41) had laten bouwen en die na zijn dood werden afgezonken in het meer.

calischepen (4)

De berging van de schepen was een operatie die verschillende eeuwen heeft omvat. Na de ontdekking in 1446 gebeurden er heel wat pogingen, de ene al wat creatiever dan de andere, en ze faalden allemaal.

De meesten eindigden als een soort schattenjacht, al waren ze doorgaans ook uit hebzucht begonnen. Men haalde wel wat vondsten boven die zich in of rond de schepen bevonden, maar de vaartuigen zelf bleven op de bodem.

De keizer zou de twee reusachtige schepen hebben gebruikt voor zowel rituele doeleinden als voor feestelijkheden. Veel plezier heeft Caligula in ieder geval niet gehad van zijn schepen. Hij was slechts vier jaar keizer toen hij op 29-jarige leeftijd in 41 na Chr. werd vermoord door leden van zijn eigen lijfwacht, de pretoriaanse garde.

Uit onderzoek blijkt wel dat de beide schepen tot zinken werden gebracht omstreeks de tijd dat Caligula stierf, waarschijnlijk als uitvoering van een damnatio memoriae. Alles wat aan de keizer herinnerde, moest worden uitgewist.

De Nemi-schepen van Caligula waren lange tijd onbekend. Geen enkele auteur uit de oudheid heeft ze ooit vermeld, er bestond geen enkele verwijzing naar.

Hoewel de inwoners van Nemi al heel lang melding maakten van legendarische schepen die op de bodem van het meer zouden liggen – op heldere dagen zou het mogelijk geweest zijn om de schepen te zien – werden de gezonken vaartuigen pas in 1446 officieel ontdekt.

In die tijd gebeurden vrijwel voortdurend vondsten van resten uit het Romeinse tijdperk. Van een artefact meer of minder lag niemand echt wakker, tenzij er natuurlijk kostbaarheden of waardevolle voorwerpen werden ontdekt.

navimus(10)

Kardinaal Prospero Colonna, in die tijd ook verantwoordelijk voor het gebied rond Nemi, besliste na de ontdekking in 1446 een poging te doen om de schepen of tenminste hun lading naar boven te halen. Hij vermoedde immers dat er heel wat schatten aan boord zouden zijn.

Geoefende duikers onderzochten het schip dat het dichtst bij de oever lag en maakten een schatting van de afstand en de diepte. De kardinaal liet een drijvend platform bouwen en met stevige touwen die met haken aan het schip bevestigd waren, probeerde men het vaartuig naar de wal te trekken.

Dat mislukte grandioos. Het enige resultaat was dat een stuk van de boot loskwam en men enkel wat wrakhout bovenhaalde. Erger was dat daardoor ernstige schade werd toegebracht aan de structuur van het schip dat tot die tijd behoorlijk bewaard was gebleven. Maar dat besefte men toen nog niet.

calischepen (10)

Kardinaal Colonna zou zich de rest van zijn carrière niet meer wagen aan het bergen van de schepen en het duurde bijna honderd jaar vooraleer Francesco De Marchi op 15 juli 1535 een tweede poging ondernam.

Die gebeurtenis werd zelfs uitvoerig gedocumenteerd in Della Architettura Militare del Capitanio Francesco De Marchi Bolognese, een verhandeling over militaire bouwwerken, technieken en architectuur die De Marchi later publiceerde.

Francesco De Marchi moet een dappere en ondernemende man geweest zijn, want hij besliste om persoonlijk naar de wrakken te duiken met een soort klok, uitgevonden door William van Lotharingen.

De Marchi begon net als zijn voorgangers bijna honderd jaar eerder, ook met de positie van de schepen nauwkeurig in kaart te brengen. Het schip dat het dichtst bij de oever had volgens hem een lengte van 64 m. Dat was niet slecht geschat, hij zat er maar 5 m naast. Het hout, beschermd door de modderlagen, bleek na al die tijd nog vrij goed bewaard gebleven.

De observaties van het schip lukten uitstekend, maar het uit de diepte omhoog halen bleek een ander paar mouwen. Verschillende keren werd geprobeerd het eerste schip volledig te omringen met riemen en touwen en het zo in zijn geheel naar de oppervlakte te brengen. Dat lukte niet. De Marchi moest na verloop van tijd zijn pogingen eveneens opgeven.

calischepen (23)

Als duiker had De Marchi ondertussen wel behoorlijk veel vondsten boven water gebracht, waaronder bakstenen, marmeren straatstenen, bronzen, koperen en loden artefacten en een groot aantal houten balken.

Zowat alle artefacten die De Marchi bovenhaalde verkocht hij aan de rijke adel in Rome, maar ook aan buitenlandse bezoekers die de site bezochten om de werkzaamheden te bekijken.

Op die manier zijn talrijke voorwerpen verdwenen in privécollecties en naar het buitenland. Ze zijn voor altijd verloren en zelfs als een artefact zou worden teruggevonden, is de herkomst niet meer terug te leiden naar Caligula’s schip.

Men kan het De Marchi amper kwalijk nemen, want er was geen enkele academische interesse in de schepen en geleerden wilden de voorwerpen zelfs niet onderzoeken of bestuderen.

Daarna bleef het een hele tijd stil aan het meer van Nemi. Bijna driehonderd jaar later, in 1827, wilde ridder Annesio Fusconi het nog eens proberen. Hij besliste om opnieuw een duikklok te gebruiken. De wetenschap had intussen niet stilgestaan, want er was inmiddels een duikersklok beschikbaar die maar liefst acht mensen tegelijk kon bevatten.

calischepen (21)

Fusconi bouwde een vrij groot drijvend platform dat stevig genoeg was om de klok te ondersteunen. Het platform kon bovendien in het water worden verankerd met vier lieren.

Op 10 september 1827 werd voor de eerste keer naar het eerste schip gedoken, maar op de bodem werden de duikers geconfronteerd met heel wat moeilijkheden. Het wrak bleek inmiddels in stukken gebroken te zijn, wellicht een gevolg van de bergingspogingen in de eeuwen voordien.

Dagenlang werd geprobeerd een aantal stukken naar de oppervlakte te krijgen, maar zowel de touwen als de bevestigingspunten braken keer op keer af. Fusconi wilde het echter niet opgeven, en ging op zoek naar sterkere kabels.

Toen hij terugkeerde, ontdekte hij dat de lokale bevolking zijn platform had ontmanteld om er wijnvaten van te maken. Teleurgesteld moest Fusconi zijn bergingsoperatie stopzetten.

De man had blijkbaar wel een goede commerciële intuïtie en liet van het antieke Romeinse hout dat hij had kunnen bovenhalen allerlei souvenirs en voorwerpen maken, zoals wandelstokken en doosjes, die hij vervolgens verkocht.

Ook publiceerde hij de resultaten van zijn werk in een boek met de merkwaardige titel ‘Archeologisch-hydraulisch geheugen op het schip van keizer Tiberius’. Het boek, dat dus verwees naar de foute keizer, werd gepubliceerd in Rome in 1839.

calischepen (24)

De Romeinse schepen van Nemi bleven echter tot de verbeelding spreken en op 3 oktober 1895 werd voor de vierde keer geprobeerd ze boven water te halen. Dat gebeurde ditmaal in opdracht van de machtige en schatrijke familie Orsini die voor het project zelfs staatssteun kreeg.

Een ervaren duiker onderzocht het eerste wrak. Het schip lag ongeveer 50 m van de oever, op een diepte van 10 tot 12 m. Ongeveer 200 m verderop, op een diepte van 15 tot 20 m, bevond zich het tweede schip. Dat viel dus nog mee, want het meer van Nemi is gemiddeld 33 m diep.

Het werd echter al gauw duidelijk dat men er nooit in zou slagen de schepen volledig boven water te krijgen. Het was de eerste keer in al die eeuwen dat men besefte dat de schepen veel te groot waren om ze uit het meer te kunnen hijsen.

De bergingspoging bleef dan ook beperkt tot schatduiken. De duikers keerden telkens terug met talrijke vondsten, zoals een versierd scheepsroer, rompversieringen, bronzen en loden pijpen, vergulde koperen platen, fragmenten van mozaïeken, cilindrische rollagers, scharnieren en talrijke andere voorwerpen en versieringen.

Het was ondertussen voor iedereen duidelijk dat de schepen uit de oudheid bijzonder fraai en rijkelijk waren uitgerust. Uit de vondsten bleek dat de schepen in feite drijvende paleizen waren, voorzien van alle luxe. Onderzoek leerde later dat er zelfs roterende platforms met standbeelden, bronzen beelden, dure mozaïekvloeren en verwarmde baden aan boord waren.

Echt functioneel waren de schepen dan ook niet want het meer van Nemi was ook in de oudheid niet verbonden met rivieren of andere meren, dus een schip kon in het kleine meer eigenlijk alleen maar een beetje ronddobberen of het lag gewoon aangemeerd aan de oever.

Het licht werd dan ook al gauw op groen gezet om ook het tweede schip te onderzoeken. Op 18 november van hetzelfde jaar 1895 werden ook hieruit de eerste vondsten bovengehaald. Het grootste deel van alles wat uit en rond het wrak werd gerecupereerd, werd gekocht door de overheid en verdween in de magazijnen van het Museo Nazionale Romano.

calischepen (16)

Er kwam onder meer een prachtige bronzen ring naar boven, in reliëf bewerkt met een leeuwenkop. Er werden ook andere ringen teruggevonden, ditmaal met wolvenkoppen. Deze ringen werden bevestigd aan de uiteinden van de vrijdragende balken die elke roeipositie op het tweede schip ondersteunden.

calischepen (1)

Onder meer om te vermijden dat de schepen in de toekomst zouden worden geplunderd, beslisten het Ministerie van Onderwijs en de marine in 1926 samen te werken om toch nog een ultieme poging te ondernemen de schepen voorgoed boven te halen.

Dat gebeurde onder impuls van de nieuwe regeringsleider Mussolini, die inmiddels gefascineerd was geraakt door het Romeinse verleden en zijn zinnen op de schepen had gezet.

Er werd een commissie samengesteld onder voorzitterschap van senator Corrado Ricci. De bergingsopdracht werd toevertrouwd aan luitenant-kolonel Victor Malfatti. Die stelde een spectaculair plan voor, namelijk het waterniveau van het meer verlagen, zodat de schepen beter bereikbaar zouden zijn. Dat leek toen een utopisch idee, maar Malfatti was een visionair en kon zijn opdrachtgevers overtuigen om het te proberen.

Het plan was niet slecht, want vele eeuwen eerder hadden de Romeinen hier ook al een ontwateringstunnel gegraven om het peil van het kratermeer te doen dalen. Op die manier verkregen ze water voor de landbouw in de omgeving.

Deze tunnel uit de oudheid, met een lengte van ruim 1.653 m en een verval van 12,63 m, is een technisch meesterwerk. Het bouwwerk werd aanvankelijk met houten, later met marmeren bezinkbakken uitgerust om verstoppingen te voorkomen. Victor Malfatti zou zelfs een deel van de tunnel gebruiken om zijn plan uit te voeren.

calischepen(25)

Op 9 april 1927 maakte Benito Mussolini officieel bekend dat de twee gezonken grote schepen effectief zouden geborgen worden. Het bedrijf Costruzioni Meccaniche Riva uit Milaan leverde pompstations en leidingen.

Er waren veel moeilijkheden vooraleer alles in werking kon treden. Zo moest de installatie wegens aanhoudende aardverschuivingen op een drijvend ponton worden gemonteerd en vervolgens verbonden worden met leidingen aan wal.

calischepen (17)

Op 20 oktober 1928 werden de pompen officieel in werking gezet. In het midden van de foto hierboven observeert Benito Mussolini, leunend tegen de balustrade en met zijn hoed op, omringd door andere hoge gasten, het afvoersysteem dat het Meer van Nemi gedeeltelijk moest leegmaken.

calischepen (8)

Op 28 maart 1929 volgde een opwindend moment: het eerste schip werd zichtbaar boven water. Op 7 september 1929, toen het waterpeil van het meer al ruim 22 m was gezakt, kwam het eerste schip volledig tevoorschijn.

De enorme afmetingen (71 m lang en 20 m breed) maakten het belang van de archeologische ontdekking voor iedereen duidelijk en deden alle kritiek verstommen.

calischepen (15)

En toen moest het tweede schip nog worden geborgen. Dat zou op 10 juni 1931 voor het eerst boven water komen en was nog een heel stuk groter (75 m en 29 m breed) en bovendien beter bewaard.

Inmiddels was er meer dan 40 miljoen kubieke meter water uit het meer verdwenen. Door de aanzienlijke gewichtsvermindering waren miljoenen kubieke meters modder losgekomen uit de bodem van het meer. De technische problemen stapelden zich op en ook de kosten bleven oplopen.

De bergingswerken waren daardoor een tijdlang onderbroken geweest tot de ministerraad de voortzetting van de operatie toch goedkeurde. Ditmaal hielpen ook de ministeries van Openbare Werken en Onderwijs mee. Ook de marine werd opnieuw ingezet. Eind 1932 werd ook het tweede wrak geborgen.

calischepen (18)

De schepen leverden een enorme hoeveelheid archeologische artefacten op. Wapens, munten, decoraties, gereedschappen, vishaken, sleutels, … teveel om op te noemen.

Elke vondst werd echter zorgvuldig genoteerd, elk detail werd met een wetenschappelijke methode geanalyseerd. Onderzoek maakte in die periode ook duidelijk dat voor de bouw van de schepen zowel dennen- en sparrenhout als eik was gebruikt.

calischepen (13)

 

Aanvankelijk lagen de schepen enigszins beschut aan de oever van het meer, beschermd door natte dekzeilen die het te snel uitdrogen van het hout moesten beperken en later door een inderhaast gebouwde tijdelijke loods.

In het tweede schip bevonden zich talrijke lange balken die op regelmatige afstanden van elkaar waren geplaatst. Ze maaken vermoedelijk deel uit van een systeem om de roeispanen in het water te laten en weer aan boord te hijsen.

Een andere belangrijke ontdekking was een enorm anker in hout, omgeven met een 5 m lang loden blok. Een compleet Romeins anker van dit type (foto onder) had men tot dan nog nooit gezien.

calischepen (19)

De ontdekking van de grote Romeinse schepen was wereldnieuws en archeologen keken vol verbazing naar de enorme afmetingen van de vaartuigen. Zowat half Rome kwam een kijkje nemen bij de ontdekking.

mor13

Mussolini wilde beide vaartuigen restaureren en ze dan samen met alle vondsten in en rond het meer laten bewonderen door het publiek.

De dictator zag in de grote en nog behoorlijk goed bewaarde schepen uit de Romeinse oudheid een prachtig bewijs voor het grootse verleden van Italië en liet een nieuw museum bouwen, speciaal om de schepen tentoon te stellen. Het Museo delle Navi Romane werd zoals je gisteren al kon lezen, ingehuldigd in 1940.

calischepen (12)

Maar in de nacht van 31 mei en 1 juni van 1944 gebeurde een ramp. Een grote uitslaande brand vernielde een deel van het gebouw. Maar wat veel erger was: ook de schepen die men met zoveel moeite uit het water had gehaald, werden vernietigd. Alleen de artefacten die eerder waren overgebracht naar het Museo Nazionale Romano bleven nog over.

De oorzaak van de brand werd nooit achterhaald, al stelt het gemeentebestuur van Nemi zoals je gisteren konden lezen dat de Duitsers het museum bij hun aftocht opzettelijk in brand hebben gestoken.

Als dat klopt, gebeurde dit wellicht uit wraak omdat de nederlaag eraan kwam of om te vermijden dat in de toekomst iemand anders zou pronken met de schitterende schepen.

Van de twee schepen werden later wel replica’s gemaakt, zij het op schaal 1:5. Deze modellen zijn vandaag nog te bekijken in een vleugel van het museum. Het museum werd destijds overigens speciaal gebouwd op maat van de beide schepen en is het eerste in zijn soort dat speciaal voor een specifieke vondst was ontworpen.

calischepen (9)

Dan is er ten slotte de kwestie van het legendarische derde schip. Wetenschappers en archeologen hebben al vaak gespeculeerd over het derde schip van Caligula, dat zich wellicht nog steeds in het meest diepe gedeelte van het meer bevindt.

Er doet zelfs een hardnekkig verhaal de ronde dat het derde schip al werd ontdekt of zelfs werd bovengehaald door Mussolini. Toen het ernaar uitzag dat de fascisten de oorlog zouden verliezen, zou dit derde schip van Caligula met alle artefacten aan boord opnieuw afgezonken zijn in het diepste gedeelte van het meer.

Volgens een ander verhaal is het derde schip nooit bovengehaald, maar stonden de Duitsers wel op het punt om dit te doen.

navimus(7)

Legende, verzinsel of werkelijkheid? Bestaat het derde schip? Niemand die het weet. Maar vandaag is de technologie voldoende ver gevorderd om nog eens een kijkje te nemen in het meer, andermaal op zoek naar een schip van Caligula.

Drie jaar geleden gingen archeologen in het diepste deel van het Meer van Nemi effectief aan het werk. Daarbij werden kosten noch moeite gespaard. Voor de zoektocht naar het derde schip werd de kustwacht van Fiumicino ingezet, evenals duikers van de Romeinse politie, vrijwilligers van de civiele bescherming en nog een aantal andere diensten.

Voor de actie werden twee hoogtechnologische apparaten gebruikt, een zogenaamde ‘side scan sonar’ en een ‘sub bottom profiler’. Het eerste toestel werd gebruikt om de bodem te bekijken, met het tweede apparaat kon men zien wat zich meer dan 30 m onder de waterspiegel bevindt. Na tien dagen zoeken werd er echter geen schip gevonden.

Nochtans zijn een heleboel mensen, zoals onder meer architect Giuliano Di Benedetti uit de nabijgelegen gemeente Genzano, die alle pogingen om de schepen van Caligula te bergen heeft bestudeerd, er rotsvast van overtuigd dat het derde schip bestaat.

Volgens Di Benedetti verwijzen gegevens afkomstig uit de administratie en getuigenissen van lokale vissers al vele jaren steeds opnieuw naar een bepaalde zone in het meer. Daar raken hun netten vaak verward of blijven ze vasthangen. Soms halen de vissers zelfs Romeinse artefacten boven.

Ook buurtbewoners zeggen dat op de oevers van dat gedeelte van het meer nu en dan nog steeds materialen en wrakhout uit de Romeinse oudheid aanspoelen, al betekent dat natuurlijk niet dat die uit een derde schip zouden komen. We zullen moeten wachten of het Meer van Nemi ooit al zijn geheimen prijsgeeft.

calischepen (5)

De omgeving van het meer, op amper 30 km van hartje Rome gelegen, heeft een grote landschappelijke waarde en is ook geliefd bij natuurkundigen en biologen. Het traditionele agrarische gebruik hielp de omgeving ongeschonden doorheen de voorbije eeuwen. De natuur en menselijke activiteiten bleven hier harmonieus naast elkaar bestaan.

calischepen (2)

Maar ook op historisch en archeologisch vlak is het gebied bijzonder waardevol. Het gebied rond het meer van Nemi kan dan ook als een gevarieerd openluchtmuseum worden beschouwd. In de omgeving kan je ook heerlijk wandelen. Wie in de zomer de drukte en de warmte van Rome even wil ontvluchten, vindt in Nemi een ideale bestemming. En Caligula is in Nemi nooit ver weg.

Kort filmpje over de werkzaamheden aan de bovengehaalde schepen.

Museo Nazionale delle Navi Romane
Via del Tempio di Diana 13
00074 Nemi
Website