Archive for 27 juli 2021

Rome vernieuwt omgeving rond archeologische site van Hadrianus

27 juli 2021

Het Athenaeum van keizer Hadrianus, dat in 2008 werd ontdekt tijdens de voorbereidingen voor de aanleg van metrolijn C op Piazza della Madonna di Loreto, grenzend aan Piazza Venezia, is verlost van de lelijke en rommelige veiligheidsafsluitingen en de plastic beschermingsnetten.

De voorbije weken werd de omgeving rond de archeologische site heraangelegd in functie van voetgangers. Er werd ook een omheining rond de site geplaatst zodat bezoekers de plek nu van bovenaf in alle rust kunnen bekijken.

venezia_aanleg(2)

Tijdens het archeologische onderzoek als voorbereiding van de werken aan de nieuwe metrolijn C werd in 2009 volkomen onverwacht een fantastische ontdekking gedaan.

Vlak tegenover het Vittoriano werd het Athenaeum van keizer Hadrianus blootgelegd, de plek waar de filosofen uit die tijd zich verzamelden. De structuur bestaat uit drie grote rechthoekige lokalen.

De ontdekking is zonder enige twijfel geïdentificeerd, met dank aan de keizerlijke zegels die Hadrianus op de bakstenen liet aanbrengen. Archeologen omschreven destijds de ontdekking als de belangrijkste die de voorbije 80 jaar in het historisch centrum gebeurde, al is dat in Rome, waar om de haverklap nieuwe vondsten gebeuren, nogal relatief.

venezia_aanleg(6)

De opgravingen en het archeologisch onderzoek werden reeds in 2013 afgerond, maar de site bleef er tot voor kort nogal rommelig bijliggen. Daar werd nu dus iets aan gedaan. In een jaar dat een nieuwe burgemeester moet gekozen worden kon deze verwaarloosde historische plek in het hart van Rome, op enkele tientallen meters van het stadhuis, niet langer getolereerd worden.

Het aanleggen van een metrolijn in een historische stad zoals Rome mag voor een aannemer dan een nachtmerrie zijn, voor een archeoloog betekent een dergelijk megaproject interessant nieuws want er komt altijd wel iets onverwachts te voorschijn. De voorbije jaren leverden de metrowerken aan lijn C al erg veel spectaculaire vondsten op, wat in een stad zoals Rome uiteraard niet hoeft te verwonderen.

venezia_aanleg(7)

Maar wat twaalf jaar geleden aan Piazza Venezia werd ontdekt had niemand verwacht. Eerder voorbereidend onderzoek naar de gevolgen van de metroboringen en graafwerken had weliswaar duidelijk gemaakt dat zich onder Piazza Venezia nog een heel netwerk aan oude Romeinse straten bevindt die absoluut moesten worden vermeden door de graafmachines.

Om dat te bevestigen werd ook het midden van het plein een tijdlang opengelegd en onderzocht. Het bestaan van de oude Romeinse straten werd inderdaad bevestigd. Daar om voorzag men de toekomstige metro-uitgang veiligheidshalve erg dicht bij het Vittoriano.

Men ging er vanuit dat hier ruim honderd jaar geleden, tijdens de constructie van dit monument voor koning Victor Emanuel II, alles onder de grond toch al werd overhoop gehaald en vernietigd zou zijn.

venezia_aanleg(4)

Ook tijdens de bouw van het hoofdkantoor van Assicurazioni Generali, tegenover Palazzo Venezia, werd omstreeks 1904 een aanzienlijk stuk van de bodem weggegraven voor het leggen van de fundamenten.

Men ging er in 2008 dus vanuit dat de ondergrond op dit gedeelte van het plein in het verleden al volledig was omgewoeld en dat mogelijke interessante vondsten ofwel reeds zouden ontdekt zijn, dan wel vernietigd waren tijdens de vroegere werkzaamheden. Op dat moment klonk die denkpiste ook wel logisch.

Maar al bij de eerste proefboringen in april 2008, ter hoogte van de kerk Santa Maria di Loreto, werd al duidelijk dat die redenering niet klopte en dat hier iets spectaculairs verborgen zat. Ondanks alle voorbereidingen werden op amper vijf meter diepte vrijwel onmiddellijk oude fundamenten blootgelegd. Wellicht van middeleeuwse huizen, werd aanvankelijk gedacht.

venezia_aanleg(1)

Opnieuw fout, zo bleek al gauw. Het bleek om een blootgelegde ingang te gaan van een openbaar gebouw uit de keizertijd. Een jaar later werd duidelijk dat het vermoedelijk om het befaamde Athenaeum van Hadrianus ging, dat hij in 133 liet bouwen, wellicht door zijn favoriete architect Apollodorus van Damascus. Het gebouw kon men met zekerheid identificeren, dankzij de vondst van een keizerlijk zegel op de site.

Het feit dat op deze uithoek van Piazza Venezia een aanpalend complex van de bibliotheken werd ontdekt, dat vervolgens ook nog werd aangeduid als het haast legendarische Athenaeum van Hadrianus, was in 2009 wereldnieuws. Als je bovenop het Vittoriano staat, zie je duidelijk de vorm van de rechthoekige kamers.

De bedoeling van de keizer was om in dit auditorium wetenschappers, filosofen, dichters, politici met elkaar te laten debatteren en om sprekers hun visie te laten geven op bepaalde actuele onderwerpen. Een soort school of club voor de bevordering van kunst en cultuur als het ware.

De eerste sporen, waaronder de voormelde dubbele trap die waarschijnlijk fungeerde als zitbank, bevonden zich niet dieper dan vijf meter in de grond. Al gauw werden drie grote rechthoekige kamers blootgelegd. Die maakten waarschijnlijk deel uit van een groter complex, dat Hadrianus aan het Forum van Trajanus had toegevoegd.

In de centrale hal, zowat 1.500 m² groot, waar zich vermoedelijk de sprekers bevonden en die zeer goed bewaard is gebleven, bevinden zich geelkleurige strips en marmeren versieringen op de originele granieten vloer.

Inzake ontwerp, kleur en afwerking gaat om dezelfde vloer die Hadrianus liet aanleggen tijdens de bouw van zijn bibliotheken aan weerszijden van de zuil van Trajanus, op zowat vijftig meter afstand van het Athenaeum. Een boogvormige weg scheidde het gebouw van het Forum van Trajanus. De vloeren bevonden zich allemaal op hetzelfde niveau.

venezia_aanleg(5)

Aan beide zijden van de centrale hal bevinden zich telkens zes lange marmeren trappen omgeven door massieve balustrades. Eén raadsel blijft. Uit historische bronnen weten we dat het publiek in dergelijke auditoria plaats kon nemen in een arenavormig theater, zoals dat in Rome gebruikelijk was. De tribunes in deze kamer zijn echter rechthoekig van vorm. Waarom die hier op deze voor de Romeinen afwijkende manier werden gebouwd, is nog steeds niet duidelijk.

Archeologen ontdekten in het Athenaeum ook de voet van een standbeeld van de pretoriaanse prefect Fabius Pasifilus. Dat was een man met een hoge rang die vlak bij de keizer stond en zelfs beschikte over een gereserveerde plaats in het Colosseum. Van de rest van het beeld is geen enkel spoor meer gevonden.

Het auditorium van Hadrianus stond bekend als het Athenaeum, gebouwd volgens het model van de tempel van Athena en genoemd naar de stad Athene, die op dat moment werd beschouwd als het centrum van cultuur. Aanvankelijk meenden archeologen dat de zaal geschikt was voor zowat 200 personen maar dat cijfer is inmiddels bijgesteld tot 300.

Hadrianus wilde met zijn initiatief opnieuw de traditie van openbare spreekbeurten, conferenties en poëziewedstrijden lanceren, net zoals dat eerder gebeurde in het oude Griekenland. Reeds tijdens zijn opleiding in Rome, had Hadrianus als jonge man een grote bewondering voor de Griekse cultuur. Hij sprak liever Grieks dan Latijn en was goed vertrouwd met de Griekse filosofie.

Uit lovende mededelingen over het Athenaeum in de brieven van Sidonius Apollinaris (431-489) is op te maken dat het zelfs in de tweede helft van de vijfde eeuw nog een grote reputatie had. In de daaropvolgende jaren zou het gebruik ervan eindigen. In 847 werd het monumentale gebouw grotendeels verwoest door een zware aardbeving. Het zou nooit meer worden heropgebouwd.

In de middeleeuwen kreeg het voormalige auditorium een tweede leven. Op de fundamenten werd een smidse gevestigd. Er zijn meer dan vijftig verbrandingssporen gevonden en een hoeveelheid metaalslakken. Er werden ook een aantal mooi gegoten bronzen staafjes ontdekt met een lengte van precies 5 en 10 cm.

venezia_aanleg(3)

Archeologen vermoeden dat de ruimte een tijdlang heeft dienst gedaan als productie-eenheid voor de Romeinse munt. Er bevonden zich ook ovens voor de productie van kleine bronzen voorwerpen.

Nog veel later heeft het voormalige auditorium deel uitgemaakt van de kelders onder het ziekenhuis dat op deze plaats werd gebouwd. Dat gebouw werd ruim honderd jaar geleden afgebroken om plaats te maken voor de bouw van het Vittoriano en de aanleg van de huidige Piazza Venezia.

Niemand had echter kunnen vermoeden dat de kelders van het ziekenhuis eigenlijk bestonden uit de resten van de befaamde leerschool van keizer Hadrianus. Het Athenaeum werd als een ludum ingenuarum artium (school voor de edele kunsten) betiteld door Aurelius Victor (De Caesaribus 14, 3). De naam athenaeum werd later en ook vandaag nog dikwijls gebruikt voor onderwijsinstituten.

Tot de grotere ontdekkingen als gevolg van de metrowerken behoren tot dusver verschillende Romeinse woningen en tavernes, een Romeinse villa, een necropolis met dertien skeletten, een grote soldatenkazerne met bijhorende paardenstallingen, een goed bewaard huis uit de oudheid en de bedding van een kanaal dat verbonden was met de Tiber. Er werden ook bewijzen gevonden van menselijke aanwezigheid uit de periode 3000-2000 v. Chr.

Een grote ontdekking die reeds in de prille fase van de metrowerkzaamheden gebeurde, was de vondst van een stuwmeer uit de keizertijd dat vier miljoen liter water kon bevatten en op vernuftige wijze kon worden ingezet voor de irrigatie van landbouwgrond en een tot dusver onbekend deel van de Aureliaanse muur.

Voor zover we daarvan nog moesten overtuigd worden: de Romeinse ondergrond bevat zonder enige twijfel nog vele geheimen.

Foto’s: Sovrintendenza Capitolina