De ongelooflijke architectuur van de Sant’Ivo alla Sapienza

De start van de nieuwe restauratiefase aan de Sant’Ivo alla Sapienza in Rome (zie ons bericht van gisteren) is een mooie gelegenheid om even stil te staan bij dit opmerkelijke complex.

In de veertiende eeuw stond op deze plek een kapel die behoorde tot de universiteit van Rome, de latere Sapienza Università, die in 1303 werd opgericht door paus Bonifatius VIII (1235-1303). Het is daarmee één der oudste universiteiten van de wereld. Tegenwoordig is de Sapienza ook de grootste universiteit van Europa.

De universiteit was in die tijd nog gevestigd in het naastgelegen palazzo dat paus Eugenius IV (1431-1447) omstreeks 1431 had gekocht met geld dat hij had verkregen door een extra belasting te heffen op wijn.

In dit geval kwam de wijsheid indirect dus toch terug uit de kan. Twee eeuwen later zou Borromini hier de Sant’Ivo voltooien, de kerk die werd gewijd aan de patroonheilige van advocaten en juristen.

De kerk aan de Corso del Rinascimento 40 werd gebouwd tussen 1642 en 1660, maar de volledige gedetailleerde afwerking zou nog wat langer aanslepen.

santivo_vedute

De Sant’Ivo alla Sapienza is één van de meest inventieve gebouwen van Italië, zo niet van de wereld. Dat zijn niet onze woorden, maar die van de inmiddels reeds overleden auteur Robert Hughes.

Hij schreef ze in 2011 neer in zijn boek De zeven levens van Rome. Die lofbetuiging is misschien iets teveel eer, maar de Sant’Ivo is inderdaad een opmerkelijk staaltje architectuur. Borromini heeft hier zichzelf overtroffen en dit gebouw kan zonder aarzelen als één van zijn grootste realisaties worden beschouwd.

Het onderste deel van de kerkgevel is als het ware een voortzetting van de dubbele bogenrijen van de binnenplaats. Zo behoort de basis van de gevel zowel tot de kerk als tot de binnenkoer. De aflijning gebeurt door een attiek met liggende ovale ramen.

Daarboven verheft zich de tamboer van de koepel in de vorm van een klaverblad. De koepel zelf is enigszins breed en plomp, maar dat lichte gebrek (als men dat zo al kan noemen) wordt goedgemaakt door de twee ‘taartjes’ die aan weerszijden de gevel bekronen, ronde bakjes met daarin de soesjes van de ‘heuveltjes’ uit het wapen van de Chigi-paus Alexander VII (1655-1667) en met een veelpuntige ster als prikker.

Op de enorme lantaarn is een spiraalvormige constructie met concaaf gebogen zijden aangebracht, die aan barokke voorstellingen van de Toren van Babel doet denken. Helemaal bovenop de toren werd een reeks metalen voorwerpen gestapeld in de vorm van een kroon, een bol, een duif en een kruis.

sant_ivo

De beweging gaat omhoog, de hemel in, als een gigantische kurkentrekker. Door de perforaties in de lantaarn verlicht zonlicht de koepel door een oculus. De altijd aanwezige bijen, het symbool van paus Urbanus VIII Barberini (1623-1644) vinden we ook hier terug.

Vooral in Duitsland werd deze toren vaak gekopieerd. Ook de spiraalvormige spits van de bekende Vor Frelsers Kirke in Kopenhagen is erop geïnspireerd. Volgens de bekende Duitse kunstcriticus en schrijver Wilfried Koch (°1929) werd de spiraalvormige helm ontleend aan de Babylonische ziggoerat, een tempeltoren uit het oude Mesopotamië.

Het idee voor de lantaarn zou volgens hem afkomstig zijn van het Romeinse tempeltje in Baalbek. Borromini zou wellicht zeer verwonderd zijn geweest als hij die toch nogal vergezochte vergelijking had gehoord…

De typische vorm van de toren van de Sant’Ivo alla Sapienza maakt de kerk vooral zeer herkenbaar in het Romeinse stadslandschap. Bij elk uitzicht of panorama over Rome, zij het vanaf de Pincio, de Gianicolo, de Engelenburcht of de koepel van de Sint-Pietersbasiliek, steeds herkennen we onmiddellijk de typische lantaarn van de Sant’Ivo.

De Sant’Ivo is een merkwaardig architecturaal werk van Borromini, maar toch kenmerkend voor zijn stijl. Terwijl Bernini naar ruimte streefde, probeerde Borromini zijn werken eerder in een kleinere ruimte te integreren. Hij gebruikte daarbij zoveel gebogen lijnen dat men sprak van ‘tegendraadse architectuur’.

Zowel binnen als buiten deze kerk lijkt het alsof Borromini met was of klei werkte in plaats van met steen. Zelden heeft de barok zulk een buigzaam monument voortgebracht als de Sant’Ivo.

Vrijwel iedereen is euforisch over het interieur van deze fraai gebouwde kerk. Licht, heel rank en vol afwisseling kondigt de stijl reeds de rococo aan. Het is een wonderlijk staaltje ruimtelijke vormgeving op basis van een zeshoekig grondplan, met diepe uitsnijdingen en lobben.

In feite is de ruimte stervormig en verwijst ze naar de ster van Salomo, de koning van wie de spreekwoordelijke wijsheid aansluit bij het gebouw waartoe de Sant’Ivo behoort, de Sapienza.

De ster wordt gevormd door twee ineengeschoven gelijkzijdige driehoeken als symbolen voor de Drie-eenheid. Dit is een centraalbouw, gebouwd op een ster, die aan zijn zes punten afwisselend tot halve cirkels is uitgebogen en door dit inbuigen is afgekapt, zodat telkens twee ongelijke hoeken tegenover elkaar staan.

santivo2

De muur kan dus alleen maar als doorlopend opgevat worden. Het onderste van de muur is verdeeld door een kolossale zuilenorde en lege nissen zoals de buitenmuren van het deel van de Sint-Pietersbasiliek dat door Michelangelo ontworpen werd. Het slechts middelmatig grote interieur krijgt daardoor een vreemde monumentaliteit.

Het ongewone gewelf werd door Borromini’s tijdgenoten aanvankelijk zo sceptisch bekeken dat de architect een garantie van vijftien jaar moest geven op de stabiliteit. Ieder segment heeft Borromini met het hoofd van een zesvleugelige cherubijn versierd.

De aanzet en de gedetailleerde uitwerking van de zeshoekige lantaarn is zonder meer indrukwekkend. De zes gestileerde bergjes met een ster erboven behoren tot het wapen van paus Alexander VII Chigi.

Wie opkijkt en ziet hoe de ronde en hoekige wanden van de kerk zich verliezen in de hoge en wijde ruimte onder de koepel, kan zijn bewondering moeilijk onderdrukken.

Zelden zijn geometrische beknoptheid, onuitputtelijke fantasie, technisch vakmanschap en religieuze symboliek zo tot één geheel gesmeed. Maar het interieur van deze kerk is nog ongewoner.

De bezoeker krijgt het bizarre en oneerbiedige gevoel dat hij een enorm schuimgebak van opgeklopt eiwit en kristalsuiker is binnengelopen.

Dat komt omdat, op een enkel verguldsel en het altaarstuk na, alles wit is. Het oog wordt omhoog meegevoerd over de wanden naar het golvende gewelf dat meer van kneedbare klei dan van steen gemaakt lijkt.

Het licht uit de ramen en de lantaarn verzacht de vloeiende vormen nog meer, hier sta je waarlijk onder het licht. Een heel ander effect dan bijvoorbeeld in de Gesù, waar je naar het licht wordt geleid.

Net boven het hoogaltaar zien we een kopie van de Santa Maria Sede Sapienza, naar het werk van Salvi di Sassoferrato (1609-1685), een leerling van Domenichino (1581-1641).

Aan deze meester is de barok voorbijgegaan, hij bleef dicht bij Pietro Perugino (1450-1523), zodat zijn werken ons zelfs doen denken aan de Duitse Nazareners uit de eerste helft van de negentiende eeuw.

Erboven troont een dramatische Sant’Ivo, een werk van Pietro da Cortona (1596-1669) dat na zijn dood door leerlingen afgewerkt werd.

Sint-Ivo (1253-1303) was een Bretoense heilige die stierf in het jaar van de oprichting van de Sapienza-universiteit. Hij werd begraven in zijn geboorteplaats Tréguier.

Het Palazzo della Sapienza dateert uit 1575 en is met zijn mooie eenvoudige renaissancegevel herkenbaar als een werk van Giacomo della Porta (1539-1602), een architect waarvan de invloed op het uitzicht van het hedendaagse Rome immens is.

Naast vele kerken, zoals de Gesù, de San Giovanni dei Fiorentini, de Trinità dei Monti …, de achtergevel van Palazzo Farnese, de kapellen in de Sint-Pietersbasiliek en de Santa Maria Maggiore, tekende Giacomo della Porta ook talrijke fonteinen, waarvan de Schildpaddenfontein (Fontana delle Tartarughe) op Piazza Mattei wellicht de bekendste en zeker één van de mooiste is.

In dit paleis was dus de vroegere hoofdzetel van de universiteit van Rome gevestigd. Galileo Galilei (1564-1642) heeft hier nog lezingen gegeven. De universiteit bleef hier actief tot 1935 en werd toen op initiatief van de toenmalige regeringsleider Benito Mussolini (1883-1945) overgeplaatst naar de nieuw gebouwde Città Universitaria in de San Lorenzowijk, aan de huidige Piazzale Aldo Moro.

Vandaag herbergt het Palazzo della Sapienza zoals gisteren verteld het staatsarchief. Een belangrijk onderdeel vormen de archieven van de pauselijke staat van de vijftiende eeuw tot 1870.

Andere archieven die hier worden bewaard zijn afkomstig van Romeinse ziekenhuizen, notarissen, religieuze instellingen, broederschappen, maar we vinden hier ook belangrijke collecties en schenkingen van families en particulieren.

Om het archiefverhaal volledig te maken: in Rome heb je ook nog het Archivio Centrale della Stato, gevestigd in de EUR-wijk. Hier wordt eveneens de geschiedenis van Italië bewaard, maar uit de periode na de eenmaking van het land.

De Sapienza is een voorbeeld van de architectonische verrassingen die een wandeling door Rome zo uitzonderlijk maken. De voorgevel doet noch de sierlijke achterliggende binnenplaats vermoeden, noch de gedurfde Chiesa di Sant’Ivo.

Als je de donkere toegangspoort binnenstapt zie je binnen de omlijsting van de middelste boog van de arcade, de Sant’Ivo met zijn merkwaardige bovenbouw.

De open ruimte die aan drie zijden omgeven wordt door een zuilengalerij met twee verdiepingen, biedt even de tijd om tot rust te komen en te genieten van het tijdloze perspectief van de zuilen.

De interne gevel van het gebouw, die uitkijkt op de binnenplaats, draagt in speciale cirkelvormige nissen het heraldische insigne van alle pausen die te maken kregen met de werkzaamheden aan het complex.

We zien de draak van Boncompagni (paus Gregorius XIII), de leeuw van Peretti (Sixtus V), de Borghesedraak en -adelaar (Paulus V ), de eerder gesignaleerde onvermijdelijke Barberinibijen (Urbanus VIII) en de bergen en de ster van Chigi (Alexander VII).

Neem hier zeker even rustig de tijd om naar de vele onvermoede details in de gevels en de afwerking van het gebouw te kijken, ze zijn soms onvoorstelbaar knap uitgewerkt. Een goede telelens of een toneelkijker kan zeker hulp bieden bij het dichterbij halen van de talrijke maar soms kleine details.

Sommigen beweren dat de binnenplaats ook een ontwerp zou zijn van Borromini, maar in gespecialiseerde literatuur houdt men het meestal bij Giacomo della Porta zelf. Borromini tekende wel de fraaie bibliotheek.

Tijdens de maand juli worden op de binnenplaats, meestal omstreeks 21.30 uur, openluchtrecitals gegeven, vaak met werk van Mozart en Vivaldi. De akoestiek is bijzonder goed.

De vierde zijde van de binnenplaats wordt zoals verteld gevormd door de holronde gevel van de Sant’Ivo zelf. Een laatste weetje dat we graag meegeven is dat deze kerk van 1870 tot 1926 dienst heeft gedaan als leeszaal van de toen nog aanwezige universiteit. Neem bij een volgend bezoek aan Rome zeker een kijkje in dit fraaie kerkcomplex.

www.sivoallasapienza.eu

www.archiviodistatoroma.beniculturali.it

Had je ook graag alle foto’s gezien die dit nieuwsbericht illustreren?

Jammer, maar de volledige toegang tot onze nieuwsberichten is voorbehouden aan clubleden van S.P.Q.R. Die konden deze beelden reeds eerder bekijken via hun exclusieve dagelijkse en geïllustreerde nieuwsbrief.

Help deze site reclamevrij houden en sluit je aan als lid van onze vereniging van Romevrienden (en -vriendinnen natuurlijk!).

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.