Archive for 5 januari 2022

De verdwenen eetzaal van paus Leo III

5 januari 2022

We maakten de voorbije twee dagen nader kennis met het Palazzo Lateranense, dat je sinds half december opnieuw kan bezoeken. Gisteren hadden we het al even over de geschiedenis van dit gebouw. Het oorspronkelijke paleis is vrijwel volledig verdwenen, maar toch bleven er nog enkele sporen bewaard.

In het verlengde van de hoofdgevel van de basiliek van Sint-Jan van Lateranen zien we aan de overkant van de laan een nogal grijs gebouw, de Scala Santa, met in de zijgevel een bescheiden aedicula met blinkende mozaïeken.

Dit is, zoals gisteren al even vermeld, het enige wat nog rest van het triclinium of de eetzaal uit de achtste eeuw van paus Leo III (795-816).

triclinium (2)

De bescheiden resten van het Triclinio di Leone III zijn alles wat overblijft van deze pauselijke eetzaal uit de achtste eeuw (26 m bij 12,5 m) van het verdwenen paleis van Lateranen, waar de paus jaarlijks, op Paasdag, traditiegetrouw met zijn kardinalen dineerde.

Ook belangrijke buitenlandse bezoekers werden hier ontvangen. De eerste was Karel de Grote, daarna werden er door de opeenvolgende pausen onder andere de pas gekroonde keizers ontvangen.

De zaal had drie apsissen, in één ervan was het mozaïek aangebracht dat vandaag gekend is als het ‘edicola del triclinium Leoniano’. Het stelde de goddelijke tweedeling voor van geestelijke en wereldlijke macht met de portretten van Leo III en Karel de Grote.

Toen paus Sixtus V in 1589 het oude, deels vernielde Lateranencomplex liet afbreken, bleef dit bewuste, ernstig beschadigde mozaïek behouden.

In 1743 wilde men het verplaatsen naar een speciaal daartoe aangebrachte concha in de rechter zijmuur van het gebouw dat de verplaatste Scala Sancta bevatte.

Tijdens die operatie brak het mozaïek uit 798 (dat in 1625 al eens gedeeltelijk werd hermaakt) in stukken, zodat we vandaag een nogmaals herstelde versie zien van dit kunstwerk dat in geen geval nog volledig met het origineel overeenstemt.

We onderscheiden drie delen. Vooreerst het deel rechts op de triomfboog, het stelt Petrus, met nimbus, voor die de stola overhandigt aan paus Leo III, met vierkante nimbus, aan wie hij de Kerk toevertrouwt.

Een tevreden glimlachende Karel de Grote, aangeduid als Carolo Rex, ontvangt van Petrus als opperste wereldlijke gezagsdrager, eveneens met vierkante nimbus, het ‘vexillum’, de militaire standaard die het Chi-Rho-symbool weergeeft.

triclinum

Na Constantijn, die we aan de linkerzijde zullen zien, was Karel de Grote zo de tweede stichter van het Heilig Romeinse Rijk, het Sacrum Imperium dat Constantijn stichtte. Dit deel van het mozaïek stemt getrouw overeen met het origineel.

Op het gedeelte links geeft Christus het ‘vexillum’ aan keizer Constantijn en het pallium aan de apostel Petrus. Het vexillum was bij de Romeinen het belangrijkste vaandel van het leger, vervaardigd uit een kostbare purperen stof aan een stang met dwarsstang waarboven later het Christusmonogram werd geplaatst.

Dit deel van het mozaïek werd in 1625 volledig hermaakt zonder exact te weten hoe het origineel was. Het zou kunnen dat het Sylvester was die oorspronkelijk afgebeeld werd en niet Petrus, maar het kan ook een totaal andere groep geweest zijn.

Als derde deel toont het middenmozaïek in de concha de zending der apostelen. Ook dit deel stemt goed overeen met het origineel uit de achtste eeuw We zien Christus samen met elf discipelen, klaar om te dopen en de Kerk te verspreiden. Het geopende boek toont ‘Pax Vobis’.

De tekst onderaan luidt ‘docete omnes gentes…’, onderwijst en doopt allen in naam van de Vader, de Zoon en de heilige Geest, Ik zal altijd bij u zijn tot het einde der tijden.

Deze scène is een allusie op de politiek gevolgd door de Romeinse Kerk in Europa, een politiek van geloofsverspreiding en van de versterking van haar eigen positie, waarvoor ze op de hulp van Karel de Grote rekende.

triclinium (5)

Onder het mozaïek van het triclinium geeft een meestal gesloten deur toegang tot het ‘oratorio del Santissimo Sacramento al Laterano’. Binnen ziet men links bovenaan zes landschapslunetten die geschilderd werden door Paul en Matthijs Bril. Naar het schijnt zijn in deze fresco’s zelfportretten verwerkt.

Restauratiewerken in de eerste helft van de twintigste eeuw brachten hier fresco’s uit de vijfde en zesde eeuw aan het licht. Daarbij hoort een fresco van een lezende persoon met een toga. Aan zijn voeten is een reeks Latijnse verzen geschreven.

Deze figuur wordt geïnterpreteerd als Aurelius Augustinus Hipponensis of Sant’Agostino. Als dat zo is, zou dit de oudste bekende afbeelding zijn van de heilige uit Noord-Afrika afkomstige arts en theoloog. Sint-Augustinus leefde van 354 tot 430.

Over het gebouw van de Scala Santa, dat twee restanten bevat van het verdwenen paleis van Lateranen, namelijk de heilige trap en de vroegere huiskapel van de pausen, het Sancta Sanctorum, brachten we een drietal jaren geleden al eens een bijdrage. Dat stukje kan je hier desgewenst nog eens lezen.

Palazzo Lateranense – Casa del Vescovo di Roma
Piazza di S. Giovanni in Laterano, Rome

www.palazzolateranense.com

info@palazzolateranense.com

palazzo_lateranense_logo

Had jij ook graag alle foto’s gezien die dit nieuwsbericht illustreren? Dat is voorbehouden aan clubleden van S.P.Q.R. Die konden deze beelden reeds eerder bekijken via hun exclusieve dagelijkse en geïllustreerde nieuwsbrief.

Lees hier hoe je lid kan worden van S.P.Q.R.

Aanmelden als clublid kan je via deze link