Een bezoek aan de Santa Maria in Trastevere (XI)

Regelmatig krijgen we een vraag over de Santa Maria in Trastevere, één van de mooiste en oudste kerken van Rome. Over deze basilica, de geschiedenis ervan en de vele bezienswaardigheden in het gebouw, valt echter zoveel te vertellen dat zelfs enkele nieuwsbrieven niet voldoende zouden zijn.

Daarom brengen we in verschillende afleveringen, gespreid in de tijd, nu en dan een bijdrage over een aantal opmerkelijke aspecten of bijzondere bezienswaardigheden van deze kerk. Vandaag lees je deel XI in deze reeks. De vorige afleveringen in deze reeks kan je hier nalezen.

De dertiende-eeuwse mozaïeken in de Santa Maria in Trastevere

In de vorige bijdrage maakten we reeds kennis met de prachtige mozaïeken in de Santa Maria in Trastevere. Daarin zagen we dat deze fraaie kunstwerken in de apsis in drie tijdsperiodes kunnen worden verdeeld.

Dat zijn de mozaïeken uit de twaalfde eeuw bovenaan in de schelp en op de triomfboog en de pijlers, de mozaïeken uit de dertiende eeuw van Pietro Cavallini in het midden en de zestiende-eeuwse fresco’s van Agostino Ciampelli onderaan.

mozatrastevere_dertiende_eeuw (8)

Vandaag bekijken we het dertiende-eeuwse werk van Pietro Cavallini wat van dichterbij.

De mozaïeken in het middelste deel van de apsis zijn in 1290-1291 vervaardigd door Pietro Cavallini.

Pietro Cavallini (1259–1330, geboortejaar onzeker), eigenlijk Pietro de’ Cerroni, was een Italiaans schilder en mozaïekkunstenaar, die behoort tot de Romeinse School van de proto-renaissance van de veertiende eeuw, het zogenaamde Trecento.

Cavallini geldt als een van de vernieuwers van de Italiaanse kunst die de verstarde Byzantijns-Italiaanse traditie een vrijere en natuurlijker vorm gaven.

Dat Cavallini en Giotto elkaar wederzijds beïnvloed hebben in de tijd dat Giotto in Rome was, lijkt aannemelijk. Er is verder niet zoveel bekend over deze kunstenaar, behalve dat hij vrijwel zeker uit Rome kwam omdat hij tekende met pictor romanus.

mozatrastevere_dertiende_eeuw_cavallini

Zijn eerste opmerkelijke werken waren de fresco-cycli voor de Basilica di San Paolo fuori le Mura, met verhalen uit het Nieuwe en Oude Testament (1277-1285). Ze werden helaas vernietigd door de brand van 1823.

Zijn Laatste Oordeel in de kerk van Santa Cecilia in Trastevere in Rome, geschilderd omstreeks 1293, wordt beschouwd als het meesterwerk van Cavallini en getuigt van een artistieke stijl die bekend staat als Romeins naturalisme.

Voor de Santa Maria in Trastevere realiseerde hij omstreeks 1298 in opdracht van Bertoldo Stefaneschi, de broer van kardinaal Giacomo Gaetani Stefaneschi, zes scènes uit het leven van Maria.

Deze mozaïeken worden geprezen om hun realistische weergave en pogingen tot perspectief. Daarover zo meteen meer.

mozatrastevere_cavalini (1)

Nog andere werken van Cavallini in Rome zijn onder meer te zien in de San Giorgio in Velabro en de Santa Maria in Aracoeli. Tussen 1308 en 1316 werkte hij aan het hof van Karel II (van Anjou) in Napels, maar daar zijn niet zoveel sporen van zijn verblijf terug te vinden. Hij schilderde onder andere fresco’s in de kathedraal.

Tot 1305, toen de pausen hun residentie naar Avignon verplaatsten, was Rome het centrum geweest van een groep belangrijke schilders, van wie Cavallini de bekendste is.

mozatrastevere_cavalini (2)

Rome was de enige middeleeuwse stad waar veel vroegchristelijk mozaïekwerk en vroegchristelijke schilderkunst te zien was, en in de dertiende eeuw zijn veel van die werken gerestaureerd, naar elders overgebracht of geïmiteerd.

De ervaring die men hiermee heeft opgedaan, blijkt van beslissende betekenis te zijn geweest voor de ontwikkeling van een eigen Romeinse mozaïek- en schilderschool.

Vanaf het einde van de dertiende eeuw verminderde de Byzantijnse invloed. De composities werden nu vlotter, de houdingen van de figuren natuurlijker en de gouden achtergronden maakten plaats voor gebouwen, steden en landschappen. De kunstenaars veroorloofden zich nu steeds meer vrijheden.

De mozaïeken van Cavallini in de apsis van de Santa Maria in Trastevere tonen zoals verteld zes scènes uit het leven van de Maagd Maria. Deze taferelen zijn een uitstekend voorbeeld van de nieuwe Romeinse mozaïekstijl met het kenmerkende Romeins naturalisme dat door Cavallini werd ontwikkeld.

De voorgestelde mensenfiguren zien er voortaan veel realistischer en beweeglijker uit dan de starre personen op de vroegere Byzantijnse mozaïeken.

mozatrastevere_dertiende_eeuw (9)

Men verlaat het traditionele Byzantijnse principe om mensen steeds ‘en face’ uit te beelden. We zien ze nu vaak verschijnen in zijaanzicht of in driekwart.

Ook de omkadering wordt anders: er wordt vrijer gebruik gemaakt van de ruimte en we zien steeds vaker een landschappelijke omgeving waarin gebouwen vaak in een soort perspectief worden voorgesteld.

Ook het zachte maar rijke coloriet en het gebruik van licht zijn typische karakteristieken van deze nieuwe stijl.

mozatrastevere_dertiende_eeuw (1)

Van links naar rechts zien we de volgende taferelen.

De Geboorte van Maria

Let op de meer natuurlijk voorkomende houdingen van de personen, en op de omkadering en het meubilair. Dit is een mooi voorbeeld van de totaal nieuwe manier van voorstelling in vergelijking met de strakke klassieke Byzantijnse mozaïeken.

Historisch gesproken is niet bekend op welke dag Jezus’ moeder ter wereld kwam, en over haar geboorte en jeugd staat niets in de Bijbel. Men heeft gekozen voor 8 september, omdat op deze dag ergens in de vijfde of de zesde eeuw in Jeruzalem een Sint-Annakerk werd ingewijd op de plaats waarvan men veronderstelde dat Maria daar geboren was.

Sint-Anna wordt door sommigen beschouwd als de moeder van Maria, en dat gaat terug op een heel oude overlevering, het zogenoemde apocrieve ‘Proto-Evangelie van Jacobus’ uit de tweede eeuw.

mozatrastevere_dertiende_eeuw (2)

De Annunciatie

De aartsengel Gabriel brengt Maria de boodschap dat de Heilige Geest bij haar de Zoon van God zal verwekken. Het Lucas-evangelie is het enige boek van het Nieuwe Testament dat van de Annunciatie melding maakt.

Let vooral op de perspectivisme van het troonmeubel waarop Maria zit, en op de driekwart-weergave van de Engel. Dit zijn opnieuw kenmerken die de nieuwe Romeinse mozaïekstijl duidelijk onderscheiden van de vroegere Byzantijnse voorstellingen.

mozatrastevere_dertiende_eeuw (3)

De Geboorte van Jezus

Let hier op de in gedachten verzonken Jozef onderaan links. Het lijkt erop dat hij wat beteuterd naar het tafereel zit te kijken alsof hij zich afvraagt hoe zijn vrouw zwanger is geworden zonder zijn toedoen.

In de apocriefe traditie die de Byzantijnse iconische beeldvorming heeft beïnvloed, wordt gesteld dat de Duivel probeerde Jozef te overtuigen dat Maria zwanger was als gevolg van een buitenechtelijke affaire.

In veel Byzantijnse iconen van diezelfde scène ziet men de Duivel als een klein behaard mannetje, maar hier is die niet te zien. Kijk ook even naar de landschappelijke omkadering, een typisch element van de nieuwe Cavallini-stijl.

mozatrastevere_dertiende_eeuw (4)

De Aanbidding der Wijzen

Opnieuw de typische kenmerken van de naturalistische Cavallini-stijl die we intussen herkennen: perspectief, geen statische maar bewegende figuren, landschapsuitbeelding en een zachte maar rijke kleurenweergave.

Het Mattheus-evangelie vertelt dat er magiërs (er is in de Bijbel geen sprake van koningen) naar Bethlehem waren gekomen om de pasgeboren Koning der Joden te huldigen.

In de legenden en apocriefe geschriften hebben die oosterse magiërs een naam gekregen: Melchior, Balthasar en Caspar.

mozatrastevere_dertiende_eeuw (5)

De Presentatie van Jezus in de Tempel

Duidelijk perspectivisme van de gebouwen, die niet meer frontaal maar in driekwart zijn uitgebeeld. Volgens de Joodse wet moest de eerstgeborene worden ‘vrijgekocht’ op het moment dat hij 30 dagen oud was.

De ouders namen hun kind dan mee naar de tempel en door aan de priesters geld of iets in natura te schenken, werd het kind ‘vrijgekocht’.

mozatrastevere_dertiende_eeuw (6)

Ontslaping (Dormitio)

In de eerste eeuwen vormde Maria’s overlijden, ook “het ontslapen” genoemd (Grieks: Koimesis Theotokou, Latijn: Dormitio Mariae), het hoofdthema omtrent het levenseinde van de Moeder van Jezus. De Heilige Maagd werd languit op een bed, op een lijkbaar of in een graf afgebeeld.

Gewoonlijk worden de apostelen (behalve Thomas, die pas arriveerde toen Maria al begraven was) rond het sterfbed verzameld. Jezus ondersteunt het hoofd van zijn moeder.

Volgens de overlevering stierf Maria op de Sionsberg, op de plek waar nu de kerk van de Dormitio staat.

Het feest van 15 augustus is ontstaan na het concilie van Efese. Het werd aanvankelijk gevierd als de sterfdag van Maria en haar tenhemelopneming.

De iconenschilders in de orthodoxe kerken tonen daarom meestal twee taferelen: het inslapen (dormitio) van de Moeder Gods met de apostelen bij haar sterfbed en de eigenlijke tenhemelopneming.

Dit tweede tafereel stelt dan meestal Christus voor die de ziel van zijn Moeder – uitgebeeld als een kindje (zoals ook hier) – meevoert naar de hemel.

In het westerse christendom werd vanaf de achtste eeuw de term “Maria-Tenhemelopneming” gebruikt in plaats van ‘Ontslaping’, maar in het Nieuwe Testament staat nergens dat Maria in de hemel is opgenomen. Pas in 1950 kondigde paus Pius XII het dogma van de Tenhemelopneming af.

mozatrastevere_dertiende_eeuw (7)

Onder het middelste venster is er een mozaïek van Cavallini dat Petrus en Paulus (met zwaard) uitbeeldt die de schenker van deze mozaïeken, een zekere kardinaal Bertoldo Stefaneschi die afkomstig was uit een adellijke familie van Trastevere, voorstellen aan ‘de Maagd en het Kind’ in een tondo.

We zien ook een afbeelding van het wapenschild van de familie Stefaneschi. Dit familiewapen vinden we ook elders in de kerk, namelijk op de graftombe van kardinaal Pietro Stefaneschi, die in 1417 overleed.

De Latijnse teksten onder de tondo komen uit een middeleeuwse Mariahymne: VIRGO, DEVM CO[M]PLEXA SINV SERVANDA PVDOREM VIRGINEVM MATRIS FVNDANS PER SECVLA NOMEN RESPICE COMPVNCTOS ANIMOS MISERATA TVORVM.

(Maagd, die God in haar boezem teder houdt en voor eeuwig de naam van maagdelijke moeder draagt, geef vergiffenis en denk aan de ellendige zielen van uw [gelovigen]).

Met dank aan JOHAN VANHECKE
voor deze tekst en de interieurfoto’s

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.