Archive for 26 januari 2022

Tentoonstelling Guido Reni op komst in Rome​

26 januari 2022

Het is alweer een hele tijd geleden dat in Rome nog eens een tentoonstelling met werk van de beroemde Italiaanse schilder, tekenaar en etser Guido Reni (1575-1642) te zien was.

Na een gedegen scholing bij onder meer de Antwerpenaar Denys Calvaert in Bologna en een vervolmakende vorming aan de opleidingsacademie van de familie Carracci in dezelfde stad, trok Guido Reni omstreeks 1601 voor het eerst naar Rome, waar hij ons een aantal fraaie fresco’s en schilderijen naliet.

De tentoonstelling Guido Reni a Roma. Il sacro e la natura vindt plaats van 1 maart tot 22 mei in de Galleria Borghese en is opgebouwd rond het schilderij Danza Campestre, een doek dat lange tijd als verloren was beschouwd maar eind 2020 terugkeerde naar Rome. Helemaal onderaan dit stukje vind je de praktische gegevens van de tentoonstelling.

borghese_guido_reni (6)

De curator van dienst is Francesca Cappelletti, de directeur van de Galleria Borghese. De verwerving van Danza Campestre eind 2020 was haar eerste belangrijke wapenfeit, hoewel de aankoopprocedure al eerder in gang was gezet door haar voorganger Anna Coliva.

De directe aanleiding voor de expo is dus de terugkeer van het verloren gewaande schilderij Danza Campestre van Reni. Het doek dook in 2008 op in Londen, werd aanvankelijk toegeschreven aan andere meesters en uiteindelijk pas in 2017 erkend als een origineel werk van Reni. Nu is het schilderij voor het eerst na vele eeuwen weer terug in Rome.

Waar het schilderij zich al die tijd heeft bevonden, bij wie het bewaard is gebleven of welke omzwervingen het heeft gemaakt, valt niet meer te achterhalen. In de negentiende eeuw zou het de laatste keer van eigenaar zijn veranderd.

Het schilderij was destijds nochtans goed bekend, want het is opgenomen in de originele inventaris van kardinaal Scipione Borghese (1577-1633), die net als paus Paulus V (1550-1621) een grote liefhebber was van het werk van Guido Reni.

De kunstenaar schilderde deze Danza Campestre omstreeks 1602, in het begin van zijn verblijf in Rome, waarna het werk meteen terechtkwam in de collectie van Scipione Borghese. Dat was een behoorlijk fanatieke kunstverzamelaar en een beschermer van de kunsten in het algemeen.

borghreni(10)

Als lid van de familie Borghese was hij onder meer de beschermheer van de schilder Caravaggio en de kunstenaar Bernini. Scipione Borghese gebruikte de immense rijkdom die hij als kardinaal verwierf om één van de grootste en meest indrukwekkende kunstcollecties van Europa samen te stellen.

Scipione (foto hieronder) ontwikkelde op de Pincio-heuvel in Rome een groot landgoed met tuinen en wijngaarden (het park dat we vandaag kennen als Villa Borghese, maar dat er toen heel anders uitzag) en bouwde er ook een palazzo om zijn enorme collectie in onder te brengen. Dat is het huidige museum Galleria Borghese.

borghreni(7)

Hoewel latere generaties een aantal kunstwerken van de kardinaal wereldwijd hebben verspreid, zowel via verkoop als door diplomatieke schenkingen, vormt de verzameling van Scipione Borghese vandaag nog altijd de grote kern van het museum.

De Danza Campestre van Guido Reni werd in het verleden wellicht eveneens verkocht of weggeschonken – dat is niet meer te achterhalen – maar keerde nu dus terug naar de plek waar het doek voor de eerste keer te bewonderen was.

galleria_borghese (1)

Toen het schilderij in 2008 onverwacht opdook op een antiekmarkt in Londen, legde aanvankelijk niemand de link met Guido Reni. Het werk werd toegeschreven aan een anonieme kunstenaar uit Bologna.

Dat het werk toch aan de anonimiteit werd onttrokken, is te danken aan kunsthandelaar en antiquair Patrick Matthiessen die ervan overtuigd was dat het hier ging om een originele Reni.

De man die in Londen eigenaar is van de Matthiesen Gallery, zowel een commerciële kunstgalerij als een kunstmuseum, begon aan een langdurige speurtocht die uiteindelijk duidelijk maakte dat het inderdaad een doek van Reni was en dat het bovendien oorspronkelijk deel uitmaakte van de Borghese-collectie.

De originele inventaris en de beschrijving van het schilderij door Scipione Borghese brachten absolute zekerheid. Patrick Matthiessen nam het doek in 2017 op in zijn catalogus, waarna het werd gekocht door kunstgalerij Fondantico in Bologna.

Die presenteerde het doek op zijn beurt in maart 2020 op de bekende kunst- en antiekbeurs TEFAF in Maastricht die toen na het losbarsten van het coronavirus met enkele dagen werd ingekort.

De beurs bleef echter lang genoeg open om de Galleria Borghese toe te laten om het schilderij te kopen voor ongeveer 800.000 euro. Op 23 december 2020 arriveerde het kunstwerk weer in Rome.

De terugkeer van het doek Danza Campestre en de andere landschapsschilderijen van Guido Reni uit de verzameling van het museum, biedt de kans om na te denken over de relatie tussen Guido Reni en zijn landschapsschilderkunst.

borghreni(4)

De landelijke thema’s die Guido Reni vereeuwigde werden tot nu toe als niet echt gerelateerd aan zijn productie beschouwd en zelfs als minder belangrijk weggezet. Nochtans zitten tussen zijn werken met landelijke thema’s echte pareltjes.

Samen met het werk van Reni worden ook een aantal andere werken uit dezelfde periode getoond. Al te vaak wordt Reni door het publiek nog steeds beschouwd als een classicus en academicus, met een niet zo gevarieerd oeuvre.

Wie het werk van Reni bestudeert merkt echter al gauw de buitengewone expressieve manier waarop hij personages op het doek tot leven weet te brengen. Het talent van Guido Reni is vaak onderschat. Guido Reni was pas 27 toen hij de Danza Campestre schilderde, maar zelfs toen al zag een kenner als Scipione Borghese het grote potentieel en het talent van de jonge kunstenaar.

De tentoonstelling richt zich dus niet zozeer op de bekende iconische en religieuze werken van Guido Reni, maar op zijn interesse in de landschapsschilderkunst. De expo combineert zijn werk met dat van Italiaanse en buitenlandse schilders die in het begin van de zeventiende eeuw in Rome aanwezig waren.

De tentoonstelling probeert zo de eerste jaren van het verblijf van de kunstenaar in Rome te reconstrueren. Ze gaat tevens dieper in op zijn gepassioneerde studie van de werken uit de Renaissance en de zeer belangrijke relatie die hij gaandeweg ontwikkelde en onderhield met de Genuese bankier Ottavio Costa.

Guido Reni verbaasde zich ook over de volkomen nieuwe schilderstijl van zijn leeftijdsgenoot Caravaggio (1571-1610). Die maakte nadrukkelijk gebruik van het clair-obscur, het dramatische licht-donker contrast, waardoor hij zijn figuren in theatrale lichtbundels laat opdoemen tegen een duistere achtergrond.

Reni, die Caravaggio kende en zijn collega nu en dan bezocht, was daarvan sterk onder de indruk. Gedurende korte tijd onderging hij de invloed van Caravaggio, maar al snel werd Rafaël de grote inspiratiebron voor de stijl van de jonge meester.

Na de dood van Annibale Carracci (1560-1609) werd Guido Reni door kardinaal Scipione Borghese beschouwd als de belangrijkste schilder die op dat moment in Rome aanwezig was. Caravaggio was toen al (in 1606) gevlucht uit Rome.

borghreni(9)

OVER HET SCHILDERIJ DANZE CAMPESTRE

Het heuvelachtige landschap, het decor waarin onze personages zich bevinden, is bezaaid met een kasteeltje, boerderijen, een kerkje en een kleine burcht. Een kring van netjes geklede mensen, met de vrouwen zittend op banken, terwijl de mannen, waarvan er verschillende gewapend zijn met musketten of vuurroeren (klaar voor een jachtpartij?) lijken te waken over de sereniteit van het moment.

Het schilderij roept een aantal vragen op. De edelste dame, of alleszins degene met de meeste durf, staat in het midden van de open ruimte en lijkt een dans te hebben gegeven aan een jongeman in een wat meer bescheiden kostuum die haar hand vastpakt met zijn rechterhand, terwijl zij in de andere nog haar verfrommelde hoed vasthoudt, zodat de scène halverwege tussen smeekbede en dans blijft hangen.

De violist, die haast smekend naar het paar kijkt, lijkt aan te dringen op de tweede optie. Hij zit duidelijk te wachten om een deuntje te spelen. Een andere muzikant heeft zijn conclusies al getrokken. Hij houdt zijn luit nog vast, maar staat op het punt eerst een flinke slok te nemen uit een fles wijn die hij lekker koel bewaart in een stromend riviertje.

borghreni(17)

Vlak naast hem slaapt iemand, het hoofd op de armen, leunend tegen een houten bank, wellicht al dronken. De fles ernaast is een stille getuige en lijkt dat te suggereren.

Een jongedame pronkt met haar onverschilligheid, het hoofd op haar arm en ostentatief wegkijkend van het bijna dansende koppel, net alsof het haar allemaal niet interesseert. Vandaag zou ze een mooie horloge hebben gedragen; ze had er dan zeker op gekeken om te zien wanneer ze het feestje zou kunnen verlaten.

Vreemd, want bijna alle anderen kijken nieuwsgierig toe naar wat er gaat gebeuren. Is zij jaloers? Ongeduldig? Verveelt ze zich? Is het gezelschap haar te min? Alleen de grootmoeders doen normale dingen: die houden zich noodgedwongen met de jongste van het gezelschap bezig.

Het hele groepje mensen is een beetje vreemd, een allegaartje van verschillende sociale klassen die terechtgekomen zijn op een dansfeestje op het platteland. Sommigen lijken zelfs wat verlegen of voelen zich een beetje ongemakkelijk.

borghreni(18)

Misschien is er een eenvoudige uitleg voor wat we hier allemaal zien. De vele mannen, de zogenaamde jagers, vormen misschien het escorte van een groep edele dames of een voornaam gezelschap. Ze zitten allemaal aan de linkerzijde van het schilderij.

Ze waren wellicht op daguitstap, eventjes buurten in een ander kasteel, en botsten op een vrolijke bende dorpelingen. Op aandringen van één van de dames (de danskandidate?) hield het gezelschap een tijdje halt, vastbesloten om even mee te genieten van de zorgeloze en argeloze pret en het eenvoudige leven op het platteland.

Eén opmerkelijk detail springt letterlijk in het oog. Volgens de toen wijdverbreide smaak voor trompe l’oeil worden twee vliegen afgebeeld op het doek, net alsof ze de toeschouwer willen aansporen ze met de hand even weg te jagen.

Op een foto zijn de vliegjes moeilijk te zien, maar het is op een fantastische manier gedaan. Zoek ernaar als je dit doek op de tentoonstelling in de Galleria Borghese voor het eerst in eeuwen weer in het echt kan zien in Rome.

borghreni(9)

GUIDO RENI – ACHTERGROND

De schilder, tekenaar en etser Guido Reni werd geboren op 4 november 1575 in Calvenzano di Vergato, nabij Bologna. Hij kreeg zijn eerste vorming op heel jonge leeftijd in het atelier van de Antwerpse schilder Denys Calvaert (1540-1691) die een groot deel van zijn leven in Bologna woonde en werkte.

Calvaert runde eigenlijk een soort schilderacademie, waar hij een honderdtal leerlingen had verzameld. Na de dood van Calvaert kwam Guido Reni terecht bij de Accademia degli Incamminati in Bologna, die in 1585 was opgericht door Lodovico Carracci en zijn neven Annibale Carracci en Agostino Carracci. Deze academie zou enkele opmerkelijke kunstenaars afleveren, waaronder dus Guido Reni en Domenichino (1581-1641).

Omstreeks 1601 trok Guido Reni voor het eerst naar Rome, net als Giovanni Lanfranco (1582-1647) en Domenichino. Daar raakte hij al snel in de gunst van kardinaal Scipione Borghese, die altijd oog had voor jonge, beloftevolle kunstenaars.

Guido Reni maakte in Rome snel naam met zijn barokke fresco’s, onder andere in de San Gregorio Magno (al Celio) in de periode 1608-1610 en vooral met zijn beroemde L’Aurora, het plafondfresco (foto hieronder) dat hij van 1613 tot 1614 realiseerde voor het Casino dell’Aurora, het toenmalige tuinhuis van Palazzo Rospigliosi Pallavicini.

Dat paleis had de familie Borghese vlakbij Palazzo del Quirinale laten bouwen. De eerste bewoner was kardinaal Scipione Borghese. Deze plafondschildering van Guido Reni heeft verschillende generaties kunstenaars begeesterd en geïnspireerd en wordt beschouwd als één van de absolute meesterwerken van Guido Reni. Het werk zou de bewondering van generaties toekomstige kunstenaars afdwingen.

In 1616 vestigde Guido Reni zich definitief in Bologna. Zijn meesterschap over coloriet en stofuitdrukking, evenals zijn gevoelige tekenwijze, blijkt uit zijn grote altaarstukken en doeken zoals Kindermoord in Bethlehem (1611) en Samson als overwinnaar (1611), beiden te zien in de Pinacoteca in Bologna.

Reni was bovendien een voortreffelijk portrettist. Zijn werk werd na 1616 strenger classicistisch, met een zilverig schijnsel van een koeler palet. Na 1630, tegen het einde van zijn leven, hanteerde hij een stijl die men ‘onaf’ zou kunnen noemen, schetsmatig en met een naar abstractie neigende monochromie. Hij overleed op 18 augustus 1642.

Het gebeurt wel vaker, maar toch zijn er maar weinig schilders in de kunstgeschiedenis die zo razendsnel tot de toppen van de roem zijn opgeklommen en later weer een tijdlang behoorlijk diep zijn gezonken.

Tot ruim een eeuw na zijn dood waren kenners het erover eens dat Guido Reni zijn inspiratie aan engelen moest hebben ontleend. Men was er van overtuigd dat indien Rome plots van de aardbol zou verdwijnen, alleen het verlies van Rafaël en Guido Reni betreurd zou worden. Bernini vond dat Reni ‘beelden uit het paradijs’ schilderde.

In Reni’s oeuvre vindt men inderdaad soms een soort religieuze sentimentaliteit terug die een combinatie is van Caravaggio en Carracci. Na de dood van Carracci werd Reni zowel in Rome als in Bologna de belangrijkste schilder. Hij leidde een groot en vruchtbaar atelier, waaruit (vooral) religieuze werken over heel Europa werden verspreid.

Omdat Reni er telkens opnieuw in slaagde mooie en engelachtige vrouwenfiguren te schilderen, zond zijn collega Il Guercino (1591-1666) een van zijn dienaars naar Reni om te zien op welk prachtig model hij zich baseerde. Dat moest immers een fantastische vrouw zijn.

Reni riep een van zijn helpers bij zich en liet hem poseren. Reni schilderde daarop een van zijn mooiste vrouwenfiguren, wendde zich tot de verbaasde dienaar en beval hem tegen Guercino te zeggen dat de ware schoonheid in het hoofd van de kunstenaar zit.

guidoreni

Jaloerse concurrenten van Reni (zelfportret hierboven, circa 1635) verspreidden het verhaal dat de schilder ooit door zijn medewerkers een zwerver had laten oppakken en hem aan het kruis nagelde opdat de meester de doodstrijd realistisch zou kunnen uitbeelden.

Van zichzelf beweerde Reni dat hij zijn leven lang maagd was gebleven, maar hij was wel gekend als een fanatieke gokker. Van Guido Reni werden ongeveer 250 werken en zowat 500 tekeningen gecatalogeerd.

Nadat Reni eeuwenlang werd beschouwd als de beste schilder na Rafaël, schreef de zelf niet onbesproken maar invloedrijke Britse kunstcriticus John Ruskin (1819-1900) hem in zijn essay ‘Modern painters’ (1846) naar de verdoemenis. Kunst moest volgens Ruskin in de eerste plaats waarheidsgetrouw zijn aan de natuur.

In 1877 werd Ruskin door de Amerikaanse schilder Whistler aangeklaagd wegens smaad, toen hij één van diens werken omschreef als “een uitgegoten pot verf”. Ruskin verloor het proces, moest een schadevergoeding betalen en nam ontslag als professor aan de Universiteit van Oxford.

Zijn commentaar over Guido Reni bleef echter lang hangen. Jaren later verklaarde de Amerikaanse verzamelaar en kunsthistoricus Bernard Berenson (1865 1959) nog steeds “dat wij ons van Reni afkeren met een onuitsprekelijke afschuw”.

Berenson was één van de eerste kunsthistorici die zich volledig had toegelegd op de bestudering van schilderijen uit de Italiaanse Renaissance. Hij werkte als adviseur voor particuliere kunstverzamelaars en gaf daarnaast vaak advies aan invloedrijke kunsthandelaars.

Waaraan Guido Reni het had verdiend om door sommige critici zo afgekraakt te worden is nooit duidelijk geworden. Feit is dat het werk van Reni, die er trots op was “gezichten te kunnen schilderen met hun ogen op honderd verschillende manieren ten hemel geheven”, door latere generaties plots een hele tijd niet meer naar waarde is geschat. Vandaag is dat weer helemaal anders.

Guido Reni a Roma. Il sacro e la natura
Van 1 maart tot 22 mei 2022
Galleria Borghese
Piazzale Scipione Borghese 5, Rome

Website Galleria Borghese

Online tickets

Korte teaser Il sacro e la natura

De aankomst van het schilderij Danza Campestre op 23 december 2020 in de Galleria Borghese en de voorstelling ervan door Francesca Cappelletti kan je bekijken in dit filmpje (6,5 minuten, Italiaans)