De fontein van Carlo Fontana in Trastevere

De voorbije maanden hebben we de basilica di Santa Maria in Trastevere grondig verkend. De verschillende afleveringen in deze reeks kan je hier nalezen. Op het gelijknamige plein vóór de basiliek staat een fraaie achthoekige fontein.

De huidige fontein dateert uit 1692 en werd gemaakt door Carlo Fontana (1638-1714) die daarmee een veel oudere fontein verving. Tijdens een grote restauratie in 1873 kreeg de fontein zijn huidige uitzicht. Het monument bleef echter een getrouwe kopie van het origineel van Carlo Fontana.

Deze fontein kende een erg woelige geschiedenis. Die wordt verteld op vier inscripties die gegraveerd zijn in de hoeken van het onderste bassin. Dat verhaal kunnen we als volgt samenvatten.

fontein_trastevere (1)

Het gaat om een zeer oude fontein die, volgens weinig betrouwbare bronnen, hier mogelijk al in de achtste eeuw door paus Adrianus I (pontificaat van 772 tot 795) werd geplaatst.

De fontein werd toen zeer waarschijnlijk gevoed vanuit de Aqua Alsietina, een waterleiding die keizer Augustus in 2 v. Chr. had aangelegd om zijn naumachie, een kunstmatig meer waar zeeslagen werden nagespeeld, van water te voorzien.

Het is niet bekend waar deze naumachie precies lag, maar sommige archeologen vermoeden dat deze zich bevond op de plek van de huidige Piazza di San Cosimato en de gelijknamige kerk.

Het eerste iconografische bewijs van een fontein op deze plaats is pas te zien op een kaart van Rome door Pietro il Massaio (1420-1480) uit 1471 (foto hieronder).

fontein_trastevere (8)

Hierop zien we twee waterbekkens van verschillende afmetingen te midden van een veelhoekige bassin. Deze vorm, met enkele kleine variaties, zal tot op heden behouden blijven, ondanks talrijke restauraties.

Een eerste restauratie vond plaats in de tijd van de beruchte paus Alexander VI (Rodrigo Borgia, pontificaat 1492-1503), door Donato Bramante. De werken werden vermoedelijk uitgevoerd in de aanloop naar het Jubeljaar in 1500.

Bij die gelegenheid werd het bovenste bassin verwijderd en werden vier spuitmonden in de vorm van een wolfskop toegevoegd aan het resterende bekken.

Problemen met de watertoevoer leidden in 1509 onder paus Julius II (Giuliano della Rovere, pontificaat van 1503 tot 1513) tot een eerste interventie.

In 1604 was er nogmaals een restauratie nodig, waarschijnlijk onder leiding van Girolamo Rainaldi. Op de illustratie hieronder zie je een oud plannetje van Rome (Dupérac-Lafréry, 1577), waarop de fontein duidelijk te zien is.

fontein_trastevere (7)

De watertoevoer bleef echter problematisch omdat de oude Aqua Alsietina steeds minder water leverde. Toen de toevoer echt onvoldoende was geworden, liet paus Alexander VII (Fabio Chigi, pontificaat 1655-1667) nieuwe leidingen aanleggen om de fontein te voeden met water uit de Acqua Paola.

Die fontein kreeg water van de antieke Aqua Traiana die door paus Paulus V in 1612 weer gerestaureerd en opnieuw in werking was gesteld. De paus meende echter verkeerdelijk dat hij de Aqua Alsietina had hersteld.

Ter gelegenheid van deze herwaardering van de fontein op Piazza di Santa Maria in Trastevere werd een herdenkingsmedaille uitgegeven (foto hieronder).

fontein_trastevere (6)

Vanaf toen werd het water van de fontein ook weer drinkbaar. De waterbevoorrading van Trastevere is steeds een groot probleem geweest. In Rome staan overal fonteinen, maar in Trastevere zijn er amper te vinden.

De bewoners moesten eeuwenlang naar het centrum van de stad, aan de overkant van de Tiber, om zuiver drinkwater te putten, al werd er in die tijd ook nog water uit de Tiber gedronken.

Toen in 1612 de voormelde Fontana dell’Acqua Paola op de Janiculumheuvel, in de buurt van de kerk van San Pietro in Montorio werd ingehuldigd, betekende dit voor Trastevere een grote opluchting.

Het gebrek aan vers water was ook de reden waarom Trastevere eeuwenlang de armenbuurt van Rome bleef.

De Fontana dell’ Acqua Paola, bij de Romeinen gekend als Il Fontanone, is het werk van Flaminio Ponzio (1560-1613) met de medewerking van Giovanni Fontana (1540-1614), de broer van Domenico ((1543-1607).

De Fontana’s waren architecten afkomstig uit Melide, een dorp aan het meer van Lugano, op dat moment gezamenlijk bezit van de oude Zwitserse Confederatie en tegenwoordig een deel van het kanton Ticino in Zwitserland.

De familie Fontana was in Rome actief vanaf de tweede helft van de zestiende eeuw tot het midden van de achttiende eeuw. Ze deden hun naam letterlijk eer aan, want ze waren bijzonder goed bedreven in het bouwen van fonteinen.

Domenico is wellicht de bekendste van de familieclan, maar ook Carlo Fontana (1638-1714), een leerling van Pietro da Cortona en Gian Lorenzo Bernini, is een beroemde naam in Rome.

fontein_trastevere (3)

Maar nu even terug naar onze fontein op Piazza di Santa Maria in Trastevere. De ingreep van Alexander VII vereiste echter dat de fontein werd verplaatst van zijn oorspronkelijke positie voor de basiliek naar een nieuwe opstelling in het midden van het plein.

Dit werk werd toevertrouwd aan Bernini, die in 1658 de nieuwe fontein voltooide door deze op trappen te plaatsen, de wapenschilden van paus Alexander VII aan de zijkanten van het achthoekige bassin te plaatsen en vier gebeeldhouwde dubbele schelpen toe te voegen, van waaruit het water in het grotere onderste bassin viel.

In 1692 herbouwde Carlo Fontana de fontein in opdracht van paus Innocentius XII (Antonio Pignatelli, pontificaat 1691-1700) en plaatste die terug voor de basiliek. Tevens vergrootte hij het onderste bassin en sculpteerde hij vier nieuwe schelpen ter vervanging van deze van Bernini.

fontein_trastevere (5)

In 1873 werd de fontein volledig herbouwd door de stad Rome volgens de ontwerpen van Bernini en Fontana. Het achthoekige onderste bassin werd uitgevoerd in bardiglio, een goedkopere grijze marmersoort, in plaats van het dure travertijn.

De wapens van Innocentius XII werden vervangen door het de Romeinse S.P.Q.R.-inscriptie op de schelpen. De huidige fontein is dus een getrouwe kopie van die van Fontana. In 1984 werd de laatste grote restauratie uitgevoerd.

We weten niet wanneer het lage muurtje rond de fontein werd aangebracht, maar vermoedelijk was dit omstreeks 1863. Vervolgens, of misschien tegelijkertijd, werden ter bescherming ook ijzeren roosters rond de fontein geplaatst.

fontein_trastevere (4)

Waarschijnlijk bleef dit zo tot in de jaren 1930, waarna de lage muur werd afgebroken en de ijzeren roosters wat later werden verwijderd om het ijzer te gebruiken voor oorlogsdoeleinden, zoals dit ook gebeurde met vele andere fonteinen en zelfs bruggen in Rome.

De fontein die we nu zien is geplaatst op een achthoekige trap van zeven treden in travertijn. Oorspronkelijk waren het er drie, de andere vier zijn waarschijnlijk toegevoegd tijdens de laatste restauratie.

Met dank aan
JOHAN VANHECKE
voor de medewerking
aan deze bijdrage
en enkele illustraties

Eén reactie to “De fontein van Carlo Fontana in Trastevere”

  1. Chris Groven Says:

    Mooie en gedetailleerde beschrijving, prachtig. Wat een weelde om zoveel rijke geschiedenis van Rome op een dienblaadje te krijgen.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.