Een bezoek aan de catacombe van Commodilla

De catacombe van Commodilla die, zoals je gisteren kon lezen, na een langdurige restauratie wordt opengesteld voor bezoekers, ontstond in het begin van de vierde eeuw en situeert zich op drie niveaus.

Het oudste en meest interessante niveau vanuit archeologisch oogpunt, is het middelste gedeelte, dat werd uitgebouwd in een puzzolaangroeve. Hier bevinden zich de graven van de martelaren in een kleine ondergrondse basiliek. Het is ook vanaf dit niveau dat de overige delen van de catacombe zich ontwikkelden.

Bovengronds zijn er geen monumenten of restanten meer die wijzen op het bestaan van de catacombe. Wie het niet weet, wandelt door het Giovannipoli-park zonder ook maar even te denken aan een catacombe.

Het belangrijkste niveau heeft een zeer brede doorgang waarvan dus verondersteld wordt dat het een originele tunnel van de voormalige puzzolaangroeve is geweest.

De tunnel begint als een eenvoudige opening in de zijkant van een heuvel en vertakt vervolgens in een netwerk van andere gangen die vermoedelijk eveneens werden uitgegraven in de tijd dat de groeve nog in bedrijf was.

Pas in de tweede helft van de vierde eeuw werden nieuwe bijkomende tunnels gegraven omdat de begraafplaats steeds voller geraakte. In die periode werd ook de oorspronkelijke ingang ommuurd en werd er een toegangstrap aangelegd die direct naar het belangrijkste heiligdom leidde. Dit is de ingang die nog steeds in gebruik is.

commodilla (20)

Opvallend aan deze catacombe zijn de verschillende lucinaria of lichtschachten. Die waren bedoeld om zowel licht als lucht in de muffe grafkamers te brengen. Dat gebeurde in principe enkel voor de belangrijke kamers zoals die van heiligen, die frequent werden bezocht door pelgrims of gelovigen.

In die periode was er in de catacomben van Rome een grote vraag naar nieuwe begraafplekken. De vloeren van de bredere gangen werden verdiept om plaats te bieden aan nog meer loculi aan beide zijden van de aldus ontstane ‘loopgraven’.

Een eigenaardigheid waarmee de catacombe van Commodilla zich onderscheidt van andere Romeinse catacomben, is de aanwezigheid van de zogenaamde putgraven, diepe putten waar in de wanden tot twintig nissen werden uitgehakt om er doden in op te bergen.

commodilla(23)

Dezelfde manier van werken is enkel te zien in de nabijgelegen catacombe di Santa Tecla (foto boven) aan de Via Silvio D’Amico, dichtbij het metrostation Marconi. Ook deze dateert uit de vierde eeuw.

De gelijkenis in de manier van opbouw is soms zo treffend dat zelfs wordt vermoed dat beide begraafplaatsen lange tijd werden beheerd door dezelfde persoon of instantie.

commodilla(25)

Archeologen weten nog altijd niet waarom in deze catacomben niet gewoon bijkomende nieuwe niveaus werden uitgegraven. Vooral in de catacombe van Commodilla was er duidelijk plaatsgebrek, maar er werd nooit werk gemaakt van een echt structurele uitbreiding.

In de plaats daarvan bleef men vele jaren bijna krampachtig proberen zoveel mogelijk overledenen onder te brengen in de bestaande ruimtes, zelfs in putgraven. Er kwamen nauwelijks nieuwe gangen bij. Bestond toen al de vrees voor aardverschuivingen? Was er een gebrek aan geld of middelen om dieper te graven? Het is niet duidelijk.

Eveneens uit de late vierde eeuw dateert de herinrichting van het graf van de beide heiligen, Felix en Adauctus. Dat werk was in gang gezet door paus Damasus (366-394) en werd voltooid door zijn opvolger paus Siricius (384-399).

De verfraaiing van het heiligdom omvatte de verbreding van het einde van de tunnel, waardoor een soort grote crypte ontstond. Door een instorting raakte de ruimte eeuwenlang afgesloten, waardoor archeologen deze in de moderne tijd volledig intact hebben teruggevonden.

In vergelijking met andere ondergrondse begraafplaatsen wordt de catacombe van Commodilla ook gekenmerkt door een extreme architectonische, epigrafische en iconografische armoede. Opgravingen in de vorige eeuw maakten duidelijk dat de catacombe niet alleen overvol was, maar ook duidelijk bestemd was voor arme mensen.

Het eerste niveau bevat geen cubicula (kleine afzonderlijke grafkamers) of arcosolia (nisgraven met erboven een boog), alleen loculi, eenvoudige grafnissen. De grafschriften zijn doorgaans ook van slechte kwaliteit, bevatten spelfouten of ontbreken soms helemaal. Het lijkt erop dat de ‘klanten’ van deze catacombe mensen uit de lagere klasse waren met niet al teveel geld om aan de overledenen te besteden.

Het tweede deel van de catacombe van Commodilla dateert uit het einde van de vierde eeuw en het begin van de vijfde eeuw, en bevat wel enkele graven van mensen uit de hogere klasse. Er zijn zelfs enkele cubicula aanwezig.

De catacomben van Commodilla waren tot de zesde eeuw in gebruik als begraafplek, hoewel ze daarna nog druk bezocht zouden worden. Op een bepaald moment werd bovengronds ook een kleine basiliek gebouwd, gewijd aan de heiligen Felix en Adauctus. Dat gebeurde op de plek van een nog oudere bovengrondse begraafplaats waarvan geweten is dat die reeds vóór de catacombe bestond.

De overgebleven fresco’s in het belangrijkste heiligdom getuigen eveneens van verschillende renovaties. Het werk dat vandaag nog te zien is dateert voornamelijk uit de zesde eeuw. Er werd mogelijk voor het laatst aan gewerkt in opdracht van paus Johannes I (523-526). Eén frescopaneel heeft echter een opschrift dat het werk dateert in de periode van keizer Constantijn IV (668-685).

Het begraafcomplex van Commodilla werd vermoedelijk volledig buiten gebruik gesteld tijdens het bewind van paus Leo IV (847-855), die de relikwieën van Felix en Adauctus schonk aan Irmgard, de vrouw van keizer Lotharius I (795-855).

Zij schonk de resten van de heiligen op haar beurt aan een nonnenklooster in Eschau in de Elzas. Van daaruit werden ze volgens de overlevering in 1361 naar de Stephansdom in Wenen gebracht. Zeker is dat niet.

Marcantonio Boldetti (1663-1749) beschrijft in 1720 de herontdekking van de catacombe van Commodilla. Hij heeft het dan duidelijk over het niveau met het heiligdom.

Een zoveelste nieuwe aardverschuiving in de vorige eeuw zorgde ervoor dat de catacombe gedurende lange tijd ontoegankelijk was. Niet meteen een nadeel, want zo was ze ook relatief veilig voor plunderaars.

commodilla(24)

In de late negentiende eeuw voerden Giovanni Battista De Rossi en Henry Stevenson een diepgaand onderzoek uit naar de catacombe. Zij identificeerden in 1897 ook met zekerheid de plek als de catacombe die in geschriften bekendstond als deze van Commodilla.

De eerste grote archeologische opgraving die goed werd gedocumenteerd gebeurde in 1903, onder de auspiciën van de Pontificia Commissione di Archeologia Sacra. Die beperkte zich tot het eerste niveau en de heiligdommen van de martelaren.

Bij die gelegenheid werd ook het bestaan ontdekt van een nog lagere verdieping. Het was op de basis van die bevindingen dat Bellarmino Bagatti ongeveer dertig jaar later, in het begin van de jaren ’30 van de vorige eeuw, nieuwe opgravingen uitvoerde. Daaruit ontstond zijn bekende proefschrift Il Cimitero di Commodilla o dei Martiri Felice e Adautto sulla via delle sette chiese, dat in 1934 werd gepubliceerd.

Andere delen van de catacomben werden vanaf 1953 door Antonio Ferrua verkend. De resultaten van dat onderzoek publiceerde hij in 1958. Deze campagne leidde onder meer tot de ontdekking van andere cubicula.

Publiek was er zelden welkom, al zal dat vooral met de veiligheid te maken hebben gehad. De jongste decennia werd de catacombe tijdens speciale archeologiedagen weleens opengesteld voor een bezoek. Maar dat waren grote uitzonderingen.

De bovenkant van de toegangstrap wordt beschermd door een klein gebouwtje van gepleisterde baksteen dat in het gisteren beschreven Parco di Commodilla staat, vandaag een aangename en rustige open ruimte met zitbanken en speelruimte voor kinderen.

Door de aanwezigheid van het park is er in recentere tijden nooit bovenop de catacombe gebouwd. Wel bevond zich op deze plek zoals gisteren verteld gedurende lange tijd een wijngaard, de Vigna Serafini. Aan het begin van de twintigste eeuw stonden hier nog wijnstokken.

Die wijngaard lijkt echter wel gezorgd te hebben voor de verwijdering en vernietiging van alle oppervlakte-restanten van oude bouwsels. Zo zijn ook de fundamenten van de basilica (die vaak wordt verward met de ondergrondse crypte) nooit teruggevonden.

Wellicht heeft de eerste wijnboer toen hij zijn domein begon te cultiveren systematisch alle stenen uit de grond gehaald en opgeruimd. Als dat zo is, heeft hij het in ieder geval grondig gedaan.

De huidige trap waarlangs je afdaalt in de catacombe van Commodilla volgt de originele trap die gemaakt werd toen de begraafplaats in de vierde eeuw voor het eerst systematisch werd aangelegd. De doorgang komt uit in de crypte.

Tegenover het martelarengraf in de crypte, aan de rechterkant, is in 1903 de niet geplunderde zijgang ontdekt, met volledig intacte loculi, inclusief de persoonlijke voorwerpen waarmee de overledenen destijds werden begraven.

Bij de verbouwing van de crypte in de vijfde eeuw en door het optrekken van nieuwe muren raakte de toegang tot deze zijgang afgesloten en vergeten. Daardoor bleef die vele eeuwen verborgen en dus ongeschonden.

De crypte is een grote ruimte met een onregelmatig grondplan, vandaag verstevigd met modernere gewelven in baksteen. Er zijn twee arcosolia en twee ronde apsisnissen, waarvan één erg hoge aan de rechterkant van het hoofdgraf. Misschien bevatte deze nis ooit beeldhouwwerken.

De crypte was destijds volledig beschilderd, maar veel hiervan is vergaan en vrijwel onzichtbaar. Er zijn echter enkele interessante werken bewaard gebleven en er zijn aanwijzingen dat zich onder de bestaande schilderingen nog oudere werken bevinden.

Zo werden in de crypte toen deze nog in gebruik was in verschillende periodes decoratiewerken uitgevoerd. Sommige delen werden meermaals overschilderd.

commodilla (22)

Het belangrijkste arcosolium (een nisgraf met bovenaan een boog), dat opengebroken werd gevonden en met moderne middelen werd gerepareerd, toont een fresco van de twee heiligen in het timpaan. Het timpaan van het tweede arcosolium heeft een zesde-eeuws fresco van Christus die de sleutels aan Sint-Pieter geeft.

Christus zit op een wereldbol, die zijn universele macht symboliseert, en de heilige Petrus bevindt zich aan de linkerkant. De apostel heeft zijn handen in zijn tuniek gewikkeld, protocol voor wanneer een hoveling iets kreeg van de keizer.

Aan de rechterkant zien we de heiige Paulus, die op dezelfde manier een doos met kaarsen vasthoudt. De andere afgebeelde heiligen zijn Emerita, Felix, Adauctus en Stefanus, de eerste martelaar van het christendom.

Rechts van het hoofdgraf staat een goed bewaard gebleven fresco-icoon van Sint- Lucas. Hij houdt een kleine handtas vast, die wordt beschouwd als een dokterstas. Dit is naar verluidt het vroegst bekende voorbeeld van dit attribuut.

Dit is de lijst die het voormelde opschrift bevat dat het werk dateert uit de periode van keizer Constantijn IV (668-685). Het moet toegevoegd zijn nadat de begravingen in de catacombe al gestopt waren.

commodilla(12)

De linkerzijmuur toont het goed bewaard gebleven fresco van Turtura. In 1971 werd het ernstig beschadigd door een vandaal die in de gesloten catacombe was binnengedrongen. De muurschildering kon later echter nauwkeurig worden hersteld.

Het fresco toont een afbeelding van de Madonna met het kind, geflankeerd door de heiligen Felix en Adauctus, die Turtura als smekelinge presenteren. Onze-Lieve-Vrouw wordt afgebeeld als een keizerin, gekleed in paars en gezeten op een scharlaken kussen op een vergulde troon versierd met parels.

Ze houdt het Christuskind vast, gekleed in gouden stof. Onder het fresco staat een lang grafschrift, samengesteld door Turtura’s zoon Obas, dat biografische informatie geeft. Turtura (de naam betekent ‘tortelduif’, zoals het grafschrift duidelijk maakt) leefde zesendertig jaar als weduwe en voedde haar zoon op als alleenstaande moeder.

commodilla(3)

Paus Damasus liet voor de twee heiligen een grafschrift maken waarvan archeologen slechts een klein origineel fragment terugvonden. Gelukkig werd de tekst in de vroege middeleeuwen getranscribeerd. Er staat:

O semel atque iterum vero de nomine Felix qui, intemerata fide, contempto principe mundi, confessus Christum coelestia regna petisti. O vera pretiosa fides, cognoscite, fratris qua ad coelum victor pariter properavit Adauctus. Presbyter his verus, Damaso rectore iubente, composuit tumulum sanctorum limina adornans.

Onze expert Michiel Verweij, die iedereen inmiddels kent van zijn vele avonturen met Latijnse opschriften en manuscripten, vertaalt dat als volgt:

Oh Felix, met één, ja twee maal juiste naam,
Die met onbevlekt geloof de vorst der wereld verachtte,
Christus beleed en het hemels rijk verwierf!
O waarlijk kostbaar geloof van een broeder, verneem het!,
Waarmee Adauctus op dezelfde wijze als overwinnaar naar de hemel haastte.
Priester Verus bouwde voor hen op last van paus Damasus
Een tombe, versierde de ingang van de heiligen.

Aangenomen wordt dat de fictieve romantiek van de heiligenlegende op dit grafschrift is gebaseerd. Volgens de overlevering werd Felix naar het schavot geleid om onthoofd te worden, toen een onbekende christen uit de massa toeschouwers naar voor stapte en zich vrijwillig bij hem voegde en verkondigde dat hij op dezelfde manier wilde sterven. Dat gebeurde, en na zijn dood kreeg hij de naam Adauctus, wat zoveel betekend als ‘gewijd om te offeren’.

Marcantonio Boldetti beweerde in de achttiende eeuw dat hij in de catacombe van Commodilla het heiligdom en graf van de heilige martelares Emerita had ontdekt, op enige afstand van de crypte. Hij merkte op dat het timpaan van het arcosolium een fresco van een jonge vrouw had en dat zich in de onmiddellijke nabijheid bijzonder veel graven bevonden.

Het was volgens hem duidelijk een populaire plek, overleden gelovigen hadden hun laatste rustplaats immers graag zo dicht mogelijk bij een heilige. Emerita, de zus van de heilige Lucius, leek een geschikte kandidate. Hoe Boldetti bij die naam kwam is niet duidelijk. Er is nooit enige verwijzing naar Emerita gevonden.

De redenering van Boldetti was dus niet alleen uiterst zwak, maar raakte kant noch wal. Het verhaal bleef echter sluimeren. Het werd na verloop van tijd zelfs geloofd omdat er elders nooit een spoor is gevonden van Emerita.

De relieken van de vermeende heilige werden uiteindelijk zelfs overgebracht naar de San Marcello al Corso, waar ze zich vandaag nog steeds bevinden.

commodilla (21)

Terwijl de overgrote meerderheid van de overledenen in deze catacombe zonder twijfel arm was, is het cubiculum van Leonis dan weer duidelijk bestemd voor iemand met een zeer hoge status. Het had zelfs een eigen afzonderlijke toegang. Het dateert uit het einde van de vierde eeuw of net erna.

De vrij kleine kamer heeft drie arcosolia en is volledig bedekt met fresco’s, gemaakt met veel dure scharlakenrode verf van cinnaber. De muren tonen scènes uit het Nieuwe Testament en het leven van Paulus, maar het belangrijkste werk bevindt zich bovenaan.

commodilla(4)

Het toont Christus als een majestueuze man met een baard. Dit fresco is het eerste bekende voorbeeld van dit iconografische motief, dat zeer bekend is geworden in de religieuze kunst. Traditioneel werd Christus afgebeeld als een jonge man zonder baard.

commodilla(13)

Dichtbij het cubiculum bevindt zich ook nog een arcosolium met een timpaanfresco waarin Christus als het Lam van God de manden met broden zegent (foto boven).

Catacombe van Commodilla
Via delle Sette Chiese 42, Rome

Een bezoek is via e-mail aan te vragen bij de Pontificia Commissione Archeologia Sacra, minstens tien dagen vóór het bezoek en met vermelding van de datum van het gewenste bezoek en het aantal personen (maximum 15).

E-mail: protocol@arcsacra.va
Tel: +39 064465610
Tel. +39 064467601

http://www.catacombeditalia.va/

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.