Archive for 7 augustus 2022

Grote tentoonstelling over keizer Domitianus geopend in Rome

7 augustus 2022

In de Capitolijnse Musea (Villa Caffarelli) is zopas de grote tentoonstelling ‘Domiziano imperatore. Odio e amore’ begonnen. De expo wordt één van de belangrijkste tentoonstellingen die de komende maanden in Rome te zien is.

Ze is verdeeld over vijftien kamers en telt een honderdtal topstukken en bruiklenen uit enkele van de belangrijkste internationale en Italiaanse musea. Ze is te bezoeken tot 29 januari 2023 en werpt een nieuw licht op Domitianus, de laatste Flavische keizer, die tijdens zijn leven en na zijn dood zowel werd geliefd als gehaat.

Die tweespalt blijkt niet alleen uit de titel van de tentoonstelling Keizer Domitianus. Haat en liefde, maar ook uit het logo van de expo, een marmeren gezicht dat symbolisch in twee werd gebroken, als symbool van het dubbele oordeel dat de keizer te beurt is gevallen.

Domitianus_Rome (11)

Ook in de locatie van de tentoonstelling schuilt enige symboliek. Na een grote brand in 80 na Chr. restaureerde Domitianus de Tempel van Jupiter Optimus Maximus op de Capitolijnse heuvel.

Villa Caffarelli, de nieuwe tentoonstellingsruimte van de Capitolijnse Musea, is gebouwd op de fundamenten van die tempel. Een deel ervan is vandaag nog te zien in de Capitolijnse Musea (foto boven).

Oorspronkelijk was de Romeinse tentoonstelling over Domitianus gepland in de Mercati di Traiano, maar dat is dus gewijzigd.

Domitianus_Rome__1_

Portret van Domitianus, Rome, Capitolijnse Musea.
(Foto: © Roma Capitale, Sovrintendenza Capitolina
ai Beni Culturali, Zeno Colantoni)

De tentoonstelling is een coproductie van de Sovrintendenza Capitolina ai Beni Culturali in Rome en het Rijksmuseum van Oudheden (RMO) in Leiden, Nederland.

Het RMO pakte van 17 december 2021 tot 22 mei 2022 uit met de expo God op Aarde. Keizer Domitianus, waarvoor ook Rome bijdragen leverde.

De tentoonstelling in Leiden werd bedacht en samengesteld door Wim Weijland, Nathalie de Haan, Eric M. Moormann, Aurora Raimondi Cominesi en Claire Stocks.

Voor het tweede deel in Rome treden Claudio Parisi Presicce, Maria Paola Del Moro en Massimiliano Munzi op als curator.

Domitianus_Rome__2_

Camee met keizerin Domizia Longina.
(Foto: British Museum, Londen)

Voor alle duidelijkheid: de tentoonstelling in Rome is een nieuwe en andere dan deze die in Leiden te zien was. Ook de aanpak en het verhaal dat wordt verteld zijn anders.

Op de expo in Rome zijn weliswaar 58 werken te bewonderen die ook op de tentoonstelling in Nederland te zien waren, maar deze werden aangevuld met 36 andere topstukken.

Domitianus_Rome__3_

Bronzen munt met buste van Domitianus
(Nationale Numismatische Collectie Amsterdam –
De Nederlandsche Bank)

Deze zijn afkomstig uit onder meer het British Museum in Londen, de Ny Carlsberg Glyptotek in Kopenhagen, het Musée du Louvre in Parijs, de Nederlandsche Bank, het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden, het Badisches Landesmuseum in Karlsruhe, de Glyptothek van München en de Vaticaanse Musea.

Ook het Museo Archeologico dei Campi Flegrei, het Museo Archeologico Nazionale di Napoli, het Parco Archeologico di Ostia, het Museo Nazionale Romano en het Antiquarium Palatino bezorgde waardevolle artefacten voor deze tentoonstelling.

De getoonde stukken zijn erg divers, gaande van marmeren en bronzen beelden tot decoratieve elementen in wit of gekleurd marmer en verschillende kleine voorwerpen zoals munten.

Het eerste werk en icoon van de tentoonstelling, zowel in Leiden als in Rome, is het beroemde portret van Domitianus dat wordt bewaard in de Capitolijnse Musea.

Domitianus_Rome (5)

Kolossaal marmeren hoofd van Titus
(Nationaal Archeologisch Museum van Napels)

We zien ook de torso van het standbeeld van Hermes die een sandaal losmaakt, een werk dat voor het laatst in Rome te zien was in 1995, tijdens de tentoonstelling over Lysippus van Sicyon in Palazzo delle Esposizioni.

Ook het hoofd van een lachende jonge sater, de kolossale hoofden van Vespasianus en Titus en de befaamde Fonseca-buste, met een kapsel dat ongelooflijk gedetailleerd is uitgewerkt en de beeltenis van Domizia Longina, de vrouw van Domitianus, zijn absolute topstukken.

Domitianus_Rome (6)

Fragment van een reliëf met het hoofd van een flamen
en de tempel van Quirinus op de Quirinaal
(Foto: Museo Nazionale Romano, L. De Masi)

De tentoonstelling wordt ook verrijkt met werken die normaal niet aan het publiek worden getoond.

Zo is er een paneel te zien met fresco’s uit een Romeinse domus die ongeveer twintig jaar geleden opnieuw werden samengesteld in de Pastorelli-kamer van het provinciaal commandocentrum van de brandweer aan de Via Genova.

Domitianus regeerde over het Romeinse Rijk van 81 tot 96 na Chr. Hij werd keizer op 29-jarige leeftijd. Hij was de laatste keizer van de Flavische dynastie.

Zijn regeringsperiode geldt als één van de gouden tijden van het imperium. Toch werd hij vermoord en na zijn dood bespot, verguisd en uiteindelijk vergeten.

Maar hoe was Domitianus werkelijk als keizer? Het is zonder meer duidelijk dat Domitianus een complexe figuur was, niet altijd begrepen door zijn tijdgenoten en al zeker niet door het nageslacht die hun oordeel baseerden op historische en literaire bronnen die Domitianus meestal omschrijven als een weinig sympathieke en achterdochtige tiran.

Domitianus_Rome (8)

Portretbuste van Domitianus met acanthusbladeren
(Foto: Ny Carlsberg Glyptotek, Kopenhagen)

De analyse van materiële en vooral epigrafische bronnen, heeft recent echter een ander beeld geschetst van Domitianus.

Hij begon zijn regeerperiode weliswaar op erg autoritaire wijze, maar toch was Domitianus een keizer met aandacht voor een goed bestuur en goede relaties met het leger en het volk, toegewijd aan de goden en een hervormer van de moraliteit van de mensen.

Al liep het met die relaties vaak niet zo goed als hij zelf zou willen. Dat leidde tot gemor, opstandig gedrag, wat dan weer de achterdocht van de keizer voedde en hij zich vaak geroepen voelde om met harde hand op te treden.

Domitianus_Rome (10)

Marmeren hoofd van Domizia Longina
(RMN-Grand Palais (musée du Louvre), Hervé Lewandowski)

De gewelddadige damnatio memoriae die, volgens de dramatische getuigenissen van Suetonius en Cassius Dio, onmiddellijk na zijn dood zou hebben geleid tot de sloop van standbeelden en het wissen van zijn naam uit openbare inscripties, bleef eigenlijk beperkt tot enkele lokale ingrepen.

Het grote aantal beelden en portretten die vandaag nog resteren van de keizer en die afkomstig zijn uit het hele Romeinse Rijk, tonen aan dat het uitwissen van de nagedachtenis aan Domitianus eigenlijk vrij beperkt bleef.

Domitianus_Rome (9)

Portret van een vrouwelijk personage,
de zogenaamde Fonseca-buste, Capitolijnse Musea
(Foto: © Roma Capitale, Sovrintendenza Capitolina
ai Beni Culturali, Zeno Colantoni)

Met zijn vader Vespasianus en broer Titus vormde Domitianus de Flavische dynastie. Kunst en literatuur vierden hoogtij in hun regeringsperiodes.

Maar er vonden toen ook opmerkelijke historische gebeurtenissen plaats. Daaronder de verwoesting van Jeruzalem (70 na Chr.) en de uitbarsting van de Vesuvius (79 na Chr.), waarbij Pompeï en Herculaneum voor altijd in de tijd bevroren bleven.

Domitianus maakte ook een enorme brand in Rome mee (80 na Chr.), een gebeurtenis die aanleiding gaf tot een ware bouwexplosie.

Veel van de monumentale projecten die in de tijd van Domitianus werden gerealiseerd of de indrukwekkende restanten ervan, zijn vandaag nog steeds te zien.

Daaronder het Colosseum dat door de Flavische keizers werd voltooid, de boog van Titus, het paleis van Domitianus op de Palatijn, het Circus Maximus en de resten van zijn stadion onder de huidige Piazza Navona, een plein dat er zijn vorm aan te danken heeft.

Domiziano Imperatore. Odio e amore
Tot 29 januari 2023
Capitolijnse musea, Villa Caffarelli
Elke dag 9.30-19.30 uur (laatste toegang om 18.30 uur)
https://www.museicapitolini.org/it/mostre_ed_eventi/mostre

Domitianus_Rome (12)

DOMITIANUS – KORTE BIO

Domitianus Titus Flavius (51-96) was de tweede zoon van Vespasianus en broer van de kinderloze Titus die hij opvolgde als keizer van Rome van 81 tot 96. De regeerstijl van Domitianus zorgde al snel voor reacties van de Romeinse aristocratie, onder andere in de vorm van samenzwering en opstand. De keizer werd hierdoor erg achterdochtig, zodat hij een ware terreur tegen de Romeinse aristocratie ontketende en processen wegens majesteitsschennis voerde.

Voor het Romeinse rijk als geheel toonde hij zich echter een bekwaam en krachtig bestuurder, die de bestuurstradities van zijn vader en broer grotendeels voortzette. Misbruiken strafte hij met ijzeren hand, zodat er bijvoorbeeld van afpersingen onder zijn bewind nauwelijks sprake was.

Ook uit militair oogpunt verdient zijn bewind waardering. De met Decebalus, de vorst der Daciërs, gesloten vrede was volstrekt niet zo dwaas en vernederend als weleens wordt gezegd. De terugroeping van Agricola uit Britannia was niet misplaatst of onrechtvaardig, zoals de overlevering wil. Domitianus’ optreden tegen de Chatti in Germanië was een succes en de aanleg van de limes in Germanië betekende een aanzienlijke verbetering van de grensverdediging.

In 96 kwam Domitianus vermoedelijk met medeweten van zijn vrouw Domitia (de dochter van Corbulo) door een moordaanslag om het leven. Zijn nagedachtenis werd door de senaat vervloekt (damnatio memoriae), al viel het uitwissen van de herinnering aan deze keizer nogal mee. Er bleven talrijke bustes en beelden van hem bewaard. Om van de talrijke grote bouwwerken in Rome nog maar te zwijgen. Met deze keizer eindigde ook de Flavische dynastie.