Rondom de muren van Rome. Routes van archeologie en architectuur

In Rome vescheen recent het boek Intorno alle mura di Roma. Itinerari di archeologia e architettura. Het is uitgegeven door Architetti Edizioni Roma en er werd aan meegewerkt door Annabella d’Elia, Barbara Invernizzi, Rosario Pavia, Rosalia Vittorini, Franco Panzini en de Vlaming Jan Gadeyne. De fotografie is van Roberto Corradini.

De Aureliaanse muren in Rome vertegenwoordigen een uniek historisch en cultureel erfgoed, maar zijn in een staat van verwaarlozing en verval. Met dit nieuwe boek en een wandelkaart die vorig jaar reeds werd uitgebracht, willen de initiatiefnemers aandacht vragen voor de beroemde stadsomwalling. Het nieuwe boek is gepubliceerd in het Italiaans, maar er wordt gedacht aan een Engelstalige versie.

Clublid Jan Gadeyne die in Rome woont en werkt, organiseert al heel wat jaren voor zijn (Amerikaanse) studenten van de campus in Rome van Temple University uit Philadelphia, een ‘wall walk’.

Daarbij wordt systematisch het volledige circuit van de Aureliaanse muur ‘afgewandeld’, ook op de plekken waar de muren niet meer bewaard zijn.

Samen met enkele collega’s van de departementen Architectuur van de universiteiten Tor Vergata en La Sapienza, werden tussen 2018 en 2020 ook enkele kortere wandelingen georganiseerd voor de Romeinen, waarbij we het accent legden op de uitbreiding van de stad, onmiddellijk buiten de muren, vanaf het einde van de negentiende eeuw, vertelt Jan Gadeyne.

Dat resulteerde vorig jaar in het uitbrengen van een kaart van de Aureliaanse Muur, gebaseerd op deze wandelingen. Er werd twee jaar aan gewerkt.

De kaart Intorno alle mura di Roma (Rond de muren van Rome) dient in de eerste plaats om de Aureliaanse Muur en haar rol in het huidige Rome bekend te maken, maar ze is ook meteen bruikbaar als onmisbare documentatie wanneer je zelf een muurwandeling maakt. Dankzij de kaart kan je voor jezelf een gedegen verkenning uitstippelen langs de stadsmuur van Rome.

Nu is er dus ook een gids over de befaamde stadsomwalling uitgebracht. Voorlopig is het boek enkel in het Italiaans verkrijgbaar, er wordt wel nagedacht over een Engelstalige uitgave.

aureliaanse_muur (10)

In het boek kom je meer te weten over de belangrijkste kernmerken van de eerste uitbreiding van de stad, net buiten de muren, nadat Rome in 1870 de hoofdstad van Italië werd. De gids identificeert de oude archeologische complexen, de villa’s en meer dan honderd moderne architecturale verwezenlijkingen in en aan de Aureliaanse Muur.

Het initiatief van het Comitato Mura Latine, kreeg de steun van INARCH Lazio (Istituto Nazionale di Architettura), Docomomo (een non-profitorganisatie die zich toelegt op de documentatie en het behoud van gebouwen, terreinen en buurten in de moderne omgeving), de Associazione Italiana di Architettura del Paesaggio (AIAPP), de Italiaanse vereniging voor landschapsarchitectuur en Temple University, Rome Campus.

Keizer Aurelianus liet de indrukwekkende stadsmuur rond Rome bouwen in de periode 270-275 na Chr. Van de bijna 19 km lange muur bleef ongeveer 13 km bewaard.

Dat is behoorlijk veel. In tegensteling tot vele andere grote Europese steden, zoals Wenen, Parijs of Milaan, die hun stadsmuren afbraken om plaats te maken voor nieuwe stedelijke ontwikkelingen, behield Rome na de eenwording van Italië haar stadsmuur.

Er gebeurden wel ingrepen tijdens de modernisering van de oude stad en de stadspoorten en er kwamen enkele nieuwe doorgangen als gevolg van de ontwikkeling van het wegennet.

Maar daar bleef het bij en daarom mag de Aureliaanse stadsomwalling vandaag een uniek historisch en cultureel stukkje erfgoed genoemd worden dat uniek is in Europa.

De muren zijn er echter niet goed aan toe. Heel wat delen van de stadsmuur worden verwaarloosd. Ze zijn niet altijd geïntegreerd in het stedelijke systeem en worden niet altijd beschouwd als een meerwaarde voor de herontwikkeling van de stad, noch voor de inwoners, noch voor toeristen.

De enorme muur krijgt ook te weinig aandacht in het ontwikkelingsbeleid en de stedenbouwkundige plannen van Rome. Alleen het laatste regelgevingsplan (goedgekeurd in 2008) erkende de Aureliaanse Muur als een strategisch planningsgebied voor de bouw van een lineair park langs zijn circuit.

Maar zoals het wel vaker gaat in Rome, bleef het tot dusver bij plannen en is er vandaag, veertien jaar later, nog geen vooruitgang merkbaar, laat staan dat er resultaten werden geboekt.

Het Comitato Mura Latine noemt het een gebrek aan politiek engagement. De Aureliaanse Muur wordt eerder gezien als een kostenpost in plaats van als een geweldige archeologische en oudheidkundige infrastructuur die ook vandaag nog de openbare ruimte in de stad mee bepaalt.

Wandelen langs de muren is vandaag vaak een uitdaging, er is geen voetgangers- of fietspad. De verwaarlozing is op vele plekken merkbaar. Er is een gebrek aan straatmeubilair en zoals verteld is de aanleg van een lineair park beperkt gebleven tot plannen op papier.

Jammer, want de Aureliaanse Muur mag samen met monumenten zoals het Colosseum of de aquaducten in Rome zeker tot de belangrijkste bouwwerken uit de oudheid worden gerekend.

Ook toeristen besteden doorgaans weinig aandacht aan de Aureliaanse Muur. Het nieuwe boek brengt daarin misschien verandering.

aureliaanse_muur (9)

Het kost 15 euro en is verkrijgbaar in de Libreria dell’Ordine degle Architetti (Casa dell’Architettura) aan Piazza Manfredo Fanti 47 in Rome, niet ver van het station Termini en de Santa Maria Maggiore-basiliek.

Het boek is ook online verkrijgbaar via Amazon Italia. Die webwinkel geeft momenteel zelfs een kleine korting, maar je betaalt wel verzendingskosten. Je moet ook ongeveer een maand wachten op de bezorging.

Informatie: committee.muralatine@gmail.com

OVER KEIZER AURELIANUS

Lucius Domitius Aurelianus (214-275), één van de zogenaamde Romeinse ‘soldatenkeizers’ (van 270 tot 275), maakte carrière als cavaleriecommandant en was met zijn voorganger en begunstiger Claudius II ‘Gothicus’ medeplichtig aan de moord op keizer Gallienus (268).

Toen Claudius II in 270 tijdens een epidemie stierf, werd Aurelianus door zijn soldaten aan de Donau tot keizer uitgeroepen en herstelde hij met ijzeren hand de discipline in het leger.

Hij erkende in het oosten voorlopig de minderjarige Vabalathus als heerser van het Palmyreense Rijk onder regentschap van zijn moeder, koningin-weduwe Septimia Zenobia (ca. 241-ca. 273-274) van Palmyra. Aurelianus kreeg hierdoor de handen vrij om tijdens enkele veldtochten de Donaugrens te herstellen en Germaanse invallers uit Noord-Italië terug te slaan.

Hij begon in 271 Rome met een geweldige muur te omgeven. Die raakte voltooid in 282 en was ongeveer 19 km lang. Grote delen van deze muur bleven tot vandaag bewaard.

Omdat Zenobia Vabalathus tot keizer had laten uitroepen, rukte Aurelianus naar Syrië op. Hij versloeg haar bij Emesa (vandaag Homs) en belegerde Palmyra, dat zich overgaf toen Zenobia werd gevangen genomen. De stad kwam in 273 opnieuw in opstand en werd door Aurelianus in een tweede veldtocht geplunderd.

Hetzelfde jaar leverde in het westen de usurpator Tetricus, sinds 270 deelkeizer van Gallia en Hispania en door zijn eigen soldaten in het nauw gebracht, in de Catalaunische velden, zijn leger en grondgebied aan Aurelianus uit.

Deze trachtte in het binnenland het muntwezen te saneren (wat in 271 in Rome een bloedig neergeslagen opstand van het muntpersoneel en hun aanhangers uitlokte), verhief de Syrische zonnegod onder de naam sol invictus (‘onoverwinnelijke zon’) tot rijksgod met een tempel in Rome en trad onder de titel dominus et deus (‘heer en god’) als absolute heerser op, compleet met diadeem en pronkgewaad.

Aurelianus bereidde vervolgens een veldtocht tegen Perzië voor, maar werd op weg daarheen eind 275 in Thracië door een samenzwering van zijn secretaris vermoord. Hierdoor vond ook de reeds dreigende christenvervolging niet plaats.

Hoewel Aurelianus ten noorden van de Donau de provincie Dacia (het huidige Roemenië) definitief moest prijsgeven, werd hij terecht restitutor imperii, ‘hersteller van (de eenheid van) het Romeinse Rijk’, genoemd.

aureliaanse_muur (6)

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.