Poggio Bracciolini, De varietate fortunae

VERTAALFEUILLETON – INLEIDING

Wanneer clublid Bruno Vantomme geen romans schrijft – zoals over de dochter van keizer Augustus (Rome en Julia) – of in (de trein naar) Rome zit, geeft hij Latijn aan het Paridaensinstituut in Leuven, of presenteert hij een vertaalfeuilleton. Wat dit laatste precies inhoudt, kom je vanaf vandaag te weten in een nieuwe tweewekelijkse reeks met de titel Poggio Bracciolini, De varietate fortunae.

Poggio Bracciolini’s werk Over de wispelturigheid van het Lot dateert uit de 15de eeuw, maar de wispelturigheid van het Lot is altíjd actueel, en al zeker in Twenty Twenties die íets meer Roaring zijn dan iemand zich op voorhand had kunnen voorstellen – en helaas niet op grootse Gatsbyeske wijze. (Al liep het ook met Gatsby niet zo goed af.)

Poggio leefde en werkte een groot deel van zijn leven in Rome, en schreef zelf in zijn voorwoord: ‘Het eerste deel gaat over de val van het Romeinse Rijk en de stad Rome, en wat er hier overblijft van antieke gebouwen.’ Een Italiaanse bloemlezer nam de tekst ooit op in zijn Visitiamo Roma nel Quattrocento, en volledig terecht. Laten we samen met Poggio Rome bezoeken – in de vijftiende eeuw!

Wat daar te zien was, verheugde én shockeerde de humanisten. Dixit Poggio, gepast bombastisch: ‘We zagen er de oude grootsheid van de ingestorte gebouwen en de weidse ruïnes van de antieke stad, we zagen er de enorme val van zo’n groot rijk … en we waren overmand door ontzag voor de volstrekt verbluffende en betreurenswaardige wispelturigheid van het Lot.’

Die ‘we’ zijn Poggio en collega Antonio Loschi, die rond 1430 op de Capitoolheuvel zitten, en hun oog en geestesoog laten dwalen over de ruïnes van Rome. En daar kunt u nu dus ook (bij) zijn.

forum

Ergens in de jaren 2010 heb ik in de bibliotheek van de KU Leuven fotokopieën gemaakt van De varietate fortunae, boek I. Ooit heb ik er een werkvertaling van gemaakt, en in een zomervakantie heb ik die omgevormd tot een literaire vertaling.

Die bied ik graag in feuilletonvorm – en in primeur – aan aan de leden van S.P.Q.R. Het zou fijn zijn als de vertaling – de eerste in het Nederlands – uiteindelijk ook uitkwam in boekvorm. Maar – en hier zouden de humanisten instemmend knikken – de verspreiding is belangrijker dan het medium. (Al mogen mecenassen zich melden: cf. infra.)

Net als de humanisten wil ik mijn werk trouwens ook opdragen, en wel aan mijn monumentale grootouders Cecilia, Roger (+), Luitgarde en Marcel, die mij uiteraard bekend zijn onder andere namen. Ik bedank ook Lynn Melotte, en de leerlingen van het zesde jaar Latijn van het Paridaensinstituut: zij weten waarom.

En voor ik Poggio’s voorwoord op u loslaat, loont het wellicht de moeite om de man zelf voor te stellen. Daarvoor keren we dus terug naar de 15de eeuw …

Een leven in letters

Of eigenlijk nog vroeger, naar 1380, want toen werd kleine Poggio geboren in het mooiste land van de wereld, in de volgens velen mooiste streek, bij de volgens velen mooiste stad (na Rome dan): Firenze. Om precies te zijn, is hij geboren in Terranuova, ongeveer vijftig kilometer van de Toscaanse hoofdstad.

poggio4

Sinds de 19de eeuw heet het dorp trouwens ‘Terranuova Bracciolini’, om hem te eren. Poggio kreeg les in Arezzo en Firenze, en was eigenlijk jurist van opleiding. Aan de Arno leerde hij ook Latijn en Grieks, en kwam hij in contact met figuren als Coluccio Salutati en Leonardo Bruni: grote namen uit het vroege humanisme.

In 1403 mag de ambitieuze en getalenteerde Poggio naar Rome, om secretaris te worden van een kardinaal. Vanaf daar gaat het steil bergop. Hij bekleedt verschillende functies bij de curia, tot en met ‘pauselijk secretaris’, voor minstens vier verschillende pausen. Niet tegelijk, uiteraard.

Maar het idee van verschillende pausen tegelijk is nog niet zo gek. In de 14de eeuw was er eentje in Avignon, op het einde van die eeuw ook nog eens één in Rome, en wat later kwam er zelfs een derde bij …

Om uit die chaos te raken werd er in 1415 een groot Concilie georganiseerd, in Konstanz, op de grens van het huidige Duitsland en Zwitserland.

Het duurde tot 1417, en in die tijd deden Poggio en zijn vrienden wat ze het liefste deden: handschriften zoeken van werken uit de klassieke oudheid, in bibliotheken in het huidige Frankrijk, Zwitserland, Duitsland … Die gingen ze dan transcriberen, uitgeven, becommentariëren.

Het kon zomaar zijn dat je, neuzend in de bib van een eeuwenoude middeleeuwse abdij, het handschrift vond van een tekst die tot dan toe volledig onbekend was. Of ook leuk: dat je een ander handschrift vond van een gekende tekst.

Zo vond Poggio in 1415 in de abdij van Cluny nieuwe versies van teksten van Cicero, en zelfs enkele onbekende. In 1416 ontdekte hij in Sankt Gallen een volledige versie van Quintilianus’ standaardwerk over retoriek, en vier boeken van de avontuurlijke Argonautica. Het jaar daarna ontdekte hij een belangrijk handschrift van Lucretius, en nog meer onbekende teksten van Cicero. Later ontdekte hij in Keulen het enige bekende handschrift van de Cena Trimalchionis. Enzovoort.

poggio5

Poggio bracht ook vijf jaar door in Engeland – waar hij zich naar eigen zeggen serieus verveelde. Hij keerde met plezier terug naar Rome, waar hij ging werken voor nog twee pausen. Hij reisde nog regelmatig rond, en in Firenze kwam hij zo in contact met Cosimo de’ Medici – dé grondlegger van de Medici-dynastie.

In 1436, op z’n 56ste, trouwde Poggio – die overigens al drie ‘natuurlijke’ kinderen had – met een Florentijnse van 18. Ze schonk hem een grote bruidsschat en nog eens zes schatten van kinderen. Hij kocht ook een domein in de buurt van zijn geboortedorp, waar hij antieke beelden verzamelde.

In 1447 werd Tommaso Parentucelli, een persoonlijke vriend, paus. In 1453 werd Poggio zelf kanselier van Firenze. Die functie bekleedde hij tot kort voor zijn dood in 1459. Hij ligt begraven in de Santa Croce – en wie daar ligt, heeft iets betekend.

poggio3

Een leven in letters (bis)

Naast alle opgesomde activiteiten schreef Poggio ook zelf een mooi oeuvre bij elkaar. De humanisten waren natuurlijk geïnteresseerd in de klassieke oudheid, en in wat die periode hun kon leren om hun eigen tijd te verbeteren. Typisch waren ook de – geschreven – discussies tussen humanisten onderling, die niet moesten onderdoen voor de verhitte twitterpolemieken van vandaag – zij het iets substantiëler.

De werken van Poggio werden in zijn tijd wel eens ‘bestsellers’, maar zijn nu misschien eerder onbekend … De avaritia: over hebzucht; An seni sit uxor ducenda: of een oude man moet trouwen (toepasselijk voor Poggio); De infelicitate principum: over het ongeluk van de heersers; Contra hypocritas: tegen de hypocrieten; De miseria humanae conditionis: over de ellende van de menselijke toestand.

De titels zijn soms deprimerender dan de inhoud van de werken. Poggio was in ieder geval filosofisch ingesteld, erg kritisch voor zijn tijdgenoten, en zeker geen droge intellectueel.

Zijn meest verspreide werk, het Liber Facetiarum, bevat ‘grappige’ maar riskante anekdoten, die ook vandaag even vaak de mondhoeken doen krullen als de wenkbrauwen doen fronsen – zij het om andere redenen. (In 2003 werd door Patrick De Rynck een selectie meesterlijk vertaald, in Het pauselijk leugenpaleis.)

poggio1

Daarnaast schreef Poggio ook een geschiedenis van het Florentijnse volk, en vertaalde hij klassiekers uit het Grieks naar het Latijn, zoals bijvoorbeeld de Cyropaedia van Xenophon. En alsof de man tijd te veel had, schreef hij ook nog honderden brieven – want dat deden de humanisten graag – en hield hij zich bezig met taalkunde.

Ook wordt hij genoemd als ‘uitvinder’ van het humanistische lettertype, gebaseerd op de Karolingische minuskel en Romeinse inscripties, waardoor teksten beter overgeschreven konden worden.

Zodra hij in Rome kwam wonen, begon Poggio trouwens Latijnse inscripties te verzamelen. In de vijftiende eeuw was het als de zoektocht naar de handschriften: door Rome dwalen, doornstruiken opzijschuiven, letters reconstrueren … Hij bracht die inscripties ook uit in een baanbrekend boekje.

poggio2

De varietate vertalen

En er is dus ook De varietate fortunae, dat bestaat uit vier boeken of delen. In deel twee en drie heeft Poggio het over de effecten van het Lot op mensen uit zijn eigen tijd. In deel vier gaat het over een man die naar het oosten reisde – een opmerkelijk reisverhaal.

Maar in deel één begint hij, na het voorwoord, als volgt: ‘Niet zo lang geleden ging paus Martinus, kort voor zijn dood, uit Rome naar de Colli Albani, omwille van zijn gezondheid. Wij waren daardoor vrij van werkverplichtingen, en bezochten daarom dikwijls de verlaten stukken van de stad – de zeer befaamde Antonio Loschi en ik.’ En dan start Poggio zijn indrukwekkende en gedetailleerde beschrijving van de monumenten van het oude Rome, zoals ze te zien waren in de 15de eeuw.

Er bestonden al een Franse en een Italiaanse vertaling, die ik ook gelezen heb, om te constateren dat er tussen beide interessante verschillen zijn. Mijn Nederlandse vertaling is natuurlijk gebaseerd op het Latijn. Poggio’s taal is helder maar uitdagend, vooral wanneer het gaat om beschrijvingen van monumenten.

Interessant daarbij is de vraag: hoe is het vandaag met de zaken die Poggio beschrijft? Zo heeft hij het over ‘de Tempels van Castor en Pollux’. Staan ze er nog? Hoe zien ze eruit? Er is nog wel wat gebeurd in zeshonderd jaar, in negatieve en in positieve zin.

castor_pollux

Ook las ik de commentaren die uitgevers bij de teksten hebben geplaatst. Opnieuw: interessante verschillen. En uit de commentaren blijkt dat Poggio, ondanks al z’n verdiensten – ook als grondlegger van de moderne archeologie – niet onfeilbaar is. ‘Tempels’ (mv.) ‘van Castor en Pollux’? Uiteraard gaat het om andere tempels! Welke? Cf. infra.

Maar net die fouten, gemaakt wegens een rist aan redenen, maken het extra interessant – en uitdagend voor de vertaler. Tot uw dienst! (In een volgende episode.)

Bruno Vantomme
brunovantomme@hotmail.com

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.