De steenschilders van Rome

In de Galleria Borghese in Rome is de tijdelijke tentoonstelling Meraviglia senza tempo – Pittura su pietra a roma tra cinquecento e seicento begonnen, een expo waar de bezoeker veel te weten komt over het zogenaamde steenschilderen in Rome in de periode tussen de zestiende en de zeventiende eeuw.

De tentoonstelling is te bezoeken tot 29 januari 2023. De kunstschilder Sebastiano del Piombo (1485-1547) ontwikkelde in de periode rond de plundering van Rome de techniek van het schilderen met olieverf op steen. Daarmee introduceerde hij opnieuw een oude manier van werken die al door Plinius werd beschreven.

Op 6 mei 1527 en de daaropvolgende dagen kreeg het toen slecht verdedigde Rome af te rekenen met een ongedisciplineerd leger van 25.000 Duitse en Spaanse soldaten die zich buiten gingen aan plundering, verwoesting, ontering, verkrachting en moord.

sacco_di_roma

Kerken, kloosters, villa’s en particuliere huizen werden geplunderd, geen huis werd ontzien. Rome beleefde een plundering erger dan die van de Visigoten onder Alarik in 410.

De gebeurtenis zou bekend worden als Il Sacco di Roma. Met dit wapenfeit werden de vijandelijkheden tussen keizer Karel V en paus Clemens VII beslecht, al gaf de paus, die net voordat de troepen arriveerden, naar de veilige Engelenburcht was gevlucht, zich pas op 7 juni 1527 over.

De verschrikkelijke verwoesting van heel wat kunstwerken, veroorzaakt door de beruchte plundering, bepaalde in de daaropvolgende jaren het succes van de techniek die Sebastiano del Piombo weer had geïntroduceerd.

De schilder en de opdrachtgevers bedachten dat steen, en later ook wel metaal, in tegenstelling tot fragiele doeken, de schilderkunst onsterfelijkheid zou geven, al was ook dat natuurlijk een illusie.

De heruitvinding van het schilderen op steen, waaraan de Galleria Borghese de tentoonstelling Meraviglia senza tempo wijdt, is dus grotendeels terug te voeren op de Venetiaanse schilder del Piombo en op de plundering van Rome.

sacco_di_roma2

De tentoonstelling maakt deel uit van een onderzoekstraject dat in 2021 begon met een diepgaande studie van het thema Natuur en Landschap binnen de eigen collectie van het museum, waarvan het grootste deel werd verzameld door Scipione Borghese in de eerste drie decennia van de zeventiende eeuw.

In de verzameling bevinden zich ook een aantal voorbeelden van schilderkunst op steen. Die werken werden voor deze tentoonstelling aangevuld met meer dan zestig kunstwerken uit nationale en buitenlandse musea en uit privécollecties.

De tentoonstelling vertelt, naast het streven van de kunstenaars naar de eeuwigheid voor hun werken, ook het verhaal van een tijdperk dat gevoelig was voor de concurrentie tussen schilderkunst en beeldhouwkunst.

Ook het materiaal zelf, de steensoorten dus, gewonnen uit mijnen en groeves, komen aan bod. We volgen hun vaak avontuurlijke reis vanuit hun vindplaats naar de ateliers van de kunstenaars en naar hun uiteindelijke bestemming naar de kunstcollecties in paleizen en villa’s van vooraanstaande burgers, kardinalen en pausen.

De tentoonstelling is verdeeld in acht secties en begint met de geschilderde steen en zijn uitvinder, een noodzakelijk zestiende-eeuws uitgangspunt dat laat zien hoezeer het gebruik van steen de schilderkunst niet alleen in staat stelde om, net zoals beeldhouwkunst, de tijd te overwinnen, maar ook herinnert aan Sebastiano del Piombo.

Dat gebeurt met diverse kunstwerken geschilderd op Afrikaans of Belgisch marmer, of op rode porfier. Vanaf de eerste decennia van de zeventiende eeuw, afhankelijk van de geografische context, schommelt de materiaalkeuze tussen de noodzaak om de conservering van de werken te garanderen en de interesse in het vermogen van deze materialen om het onderwerp zelf te verfraaien.

steenschilders (2)

Naast werken die vergelijkbaar zijn met een soort talismannen, waaraan soms zelfs een magische bescherming tegen fysiek en spiritueel kwaad werd toegeschreven en gewijd aan de onvergankelijke afbeeldingen van toewijding (vaak een onderdeel van de inrichting van de slaapkamers van de kardinalen, zoals de Aanbidding der Wijzen op albast door Antonio Tempesta of de Madonna met Kind met Sint-Franciscus door Antonio Carracci geschilderd op koper), zien we vooral vaak schilderijen op marmer en soms ook wel albast en metalen.

Het zijn werken van onder meer Carlo Saraceni, Orazio Gentileschi, Daniele da Volterra, Francesco Salviati, Bronzino, Cavaliere d’Arpino (of Giuseppe Cesari), Leonardo Grazia da Pistoia, Vincenzo Mannozzi, Jacopo Bassano, Pasquale Ottino, Alessandro Turchi, Hans Rottenhammer, Filippo Napoletano, Adam Elsheimer, Stefano della Bella, Jacques Stella, Alessandro Algardi en vele anderen.

De grootsheid van deze figuren herinnert ons er regelmatig aan dat het schilderen op steen, vooral in de zestiende eeuw, vaak bedoeld was als een uitdaging voor de beeldhouwkunst.

Een ander onderdeel van de expo toont schilderijen op donkere stenen die het zwart van de drager gebruiken om nachtscènes te creëren en de schitterende gouden afwerking naar voren te brengen.

Een origineel kenmerk van de zeventiende-eeuwse steenschilderkunst is inderdaad de wildgroei aan gekleurde dragers, zodat het creatieve vermogen van de schilder en dat van de natuur samengaan zonder elkaar te overweldigen.

Zo werden steeds vaker edelstenen, halfedelstenen of sierstenen gebruikt zoals bijvoorbeeld lapis lazuli voor het blauw van de zee en de lucht. Het toont vooral de creativiteit van sommige kunstenaars.

Vaak zijn het werken van schilders met een Florentijnse achtergrond die experimenteerden met de stenen dragers, niet alleen met de bedoeling om een ‘eeuwig’ werk te creëren, maar ook om de decoratieve mogelijkheden van het materiaal te onderzoeken en te benadrukken.

Het is in deze context dat Antonio Tempesta (Il Tempestino) opvalt , een unieke figuur van verbinding tussen Firenze en de Scandinavische wereld.

Als schilder en graveur tijdens het pontificaat van Paulus V, toont Antonio Tempesta (1555-1630), zich een ware meester in de creatie van schilderijen ‘door de natuur gemaakt en met de kwast geholpen’ en waarin het creatieve vermogen van de kunstenaar en die natuur elkaar bijna letterlijk uitdagen.

De discussie over de duurzaamheid van kunstwerken maakte zoals verteld aanvankelijk deel uit van het debat over de vergelijking tussen beeldhouwkunst en schilderkunst, maar in de loop van de zeventiende eeuw werd de ‘strijd’ tussen beide kunstvormen nog heviger.

Beeldhouwers gebruikten steeds vaker gekleurd marmer en schilders schilderden niet alleen op steen, maar gebruikten ook edele metalen en hout om objecten te creëren zoals kleine altaren, kasten en klokken, met complexe architecturale vormen en versierd met kleine sculpturen, reliëfs en schilderijen.

steenschilders (11)

Bij de tentoonstelling werd een catalogus uitgegeven door Officina Libraria, met een inleiding door Francesca Cappelletti en teksten van onder meer Patrizia Cavazzini, Piers Baker-Bates, Elena Calvillo, Laura Valterio, Judy Mann en Francesco Freddolini.

De publicatie verrijkt de betekenis van de tentoonstelling omdat er ook belangrijke plaatsen in Rome worden beschreven, vaak weinig bekend, met name sommige kerken, maar ook aristocratische paleizen, waar op steen geschilderde topstukken en altaarstukken bewaard zijn gebleven.

Op die plaatsen wordt de rijkdom van verf op steen en verf met steen in de praktijk getoond. Het is een route die vooral bevestigt en duidelijk maakt hoe wijdverbreid het steenschilderen was in een bepaalde periode in Rome.

Tot slot nog een weetje. Steenschilderijen konden aan muren worden opgehangen, samen met andere schilderijen, maar in de praktijk werden ze vaak op tafels geplaatst of in dozen bewaard. Dat suggereert dat ze vaak werden opgepakt om ze van dichtbij te kunnen bekijken.

Meraviglia senza tempo
Pittura su pietra a roma tra cinquecento e seicento

Tot 29 januari 2023
Galleria Borghese
Piazzale del Museo Borghese 5, Rome

Online tickets:

https://www.gebart.it/

https://www.tosc.it/artist/galleria-borghese/

https://galleriaborghese.beniculturali.it/visita/

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.