Archive for 21 januari 2023

Nieuwe tentoonstelling Arte Liberata in de Scuderie del Quirinale

21 januari 2023

In de Scuderie del Quirinale in Rome is de grote tentoonstelling Arte Liberata 1937-1947. Capolavori salvati dalla guerra aan de gang. De expo is te bezoeken tot 10 april 2023.

Ze toont een selectie van meer dan honderd meesterwerken die tijdens de Tweede Wereldoorlog uit de handen van de nazi’s konden worden gehouden of die later werden gerecupereerd.

Sommige topstukken werden jarenlang op een geheime plek bewaard of maakten als gevolg van hun roof of inbeslagname een ongelooflijke reis vooraleer terug te keren naar Italië.

Samen met de tentoongestelde kunstwerken, biedt de tentoonstelling de bezoeker ook een breed en interessant documentair overzicht, zowel fotografisch als met audiofragmenten. Kunstliefhebbers zullen een schat aan informatie en achtergrondverhalen ontdekken.

liberata (1)

Dankzij de medewerking van veertig musea en instituten kan de Scuderie del Quirinale voor vrijwel al de geselecteerde kunstwerken uitpakken met een boeiend, spannend en soms dramatisch verhaal.

Sommige verhalen zijn al eerder verteld, andere zijn vergeten en zullen dankzij deze tentoonstelling weer in de belangstelling komen.

In ieder geval zijn heel wat heroïsche verhalen achter de geschiedenis van sommige eeuwenoude kunstwerken bij het publiek nauwelijks of niet bekend. Sommige anekdotes en gebeurtenissen lijken nochtans rechtstreeks uit een spannende film of boek te komen. Alleen zijn ze waargebeurd.

De tentoonstelling is samengesteld door Luigi Gallo en Raffaella Morselli en wordt georganiseerd door de Scuderie del Quirinale zelf in samenwerking met de Galleria Nazionale delle Marche, het Istituto Centrale Catalogo Documentazione (ICCD) uit Rome en het archief van het Istituto Luce Cinecittà.

liberata (10)

De samenstellers omschrijven de tentoonstelling als een plichtsgetrouw eerbetoon aan de vrouwen en mannen die er tijdens de dramatische oorlogsomstandigheden alles aan deden om het Italiaanse erfgoed te redden en in veiligheid te brengen.

Ze waren zich bewust van de dreiging die boven de kunstwerken hing en beseften ook dat ze een grote verantwoordelijkheid droegen.

liberata (8)

De vele meesterwerken hadden niet alleen een grote educatieve en gemeenschapswaarde, ze vormden als het ware ook een stukje van de identiteit en de geschiedenis van de Italianen.

Talrijke mensen die in de kunstwereld actief waren, ontdekten na het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog al snel dat er maatregelen moesten worden genomen om zoveel mogelijk van het nationale erfgoed uit handen van de vijand te houden. Ze hebben dat ook gedaan, zonder wapens en vaak met beperkte middelen.

liberata (3)

Centraal in de tentoonstelling staat het vooruitziende optreden van de vele soprintendenti, conservatoren en ambtenaren van musea en andere kunstinstellingen, vooral in het noorden van Italië.

Bijgestaan door kunsthistorici en vertegenwoordigers van het Vaticaan, werden uiteindelijk verschillende operaties opgezet om het artistieke en culturele erfgoed te beschermen.

Maar zonder de vele individuele acties zou de Italiaanse erfgoedteller vandaag heel wat lager staan en zouden heel wat topstukken wellicht voorgoed vermist geraakt zijn.

Gemakkelijk was het niet. De betrokkenen werden vaak gedwongen met pensioen gestuurd nadat ze weigerden lid te worden van de Repubblica Sociale Italiana (RSI), ook bekend als de Republiek van Salò.

Dat was een fascistische marionettenstaat en een collaborerend regime van nazi-Duitsland, gevestigd in het noorden van Italië.

liberata (2)

De RSI werd in 1943 opgericht na de capitulatie van het Koninkrijk Italië. Op 25 april 1945 verliet Mussolini Salò, op de vlucht voor de geallieerden.

Dit wordt over het algemeen als het einde van de Italiaanse Sociale Republiek gezien. Drie dagen later werd Mussolini die op de vlucht was, door de partizanen aangehouden en geëxecuteerd. Op 2 mei capituleerden de laatste Duitse en Italiaanse troepen in Italië.

liberata (6)

Zo maken we tijdens de tentoonstelling kennis met Giulio Carlo Argan, Palma Bucarelli, Emilio Lavagnino, Vincenzo Moschini, Fernanda Wittgens, Noemi Gabrielli, Aldo de Rinaldis, Bruno Molajoli, Francesco Arcangeli, Jole Bovio en Pasquale Rotondi.

Aan deze laatste is zaal 2 gewijd. Pasquale Rotondi was sinds 1939 in dienst bij de Gallerie delle Marche. Rotondi kreeg na het uitbreken van de oorlog, net als de andere soprintendenti, al snel de opdracht om het artistieke erfgoed binnen zijn expertise veilig te stellen.

liberata (9)

Oorspronkelijk wilden zijn oversten de kunstwerken opbergen in Urbino. Men rekende erop dat de stad veilig was dankzij het grote rode kruis dat op het dak van het hertogelijk paleis was geschilderd, het gevolg van een overeenkomst tussen de Duitsers en de geallieerden.

Rotondi realiseerde zich echter het potentiële gevaar van een spoorwegtunnel die toen in aanbouw was tussen Urbino en de parochie van Schieti. De tunnel werd door de nazi’s gebruikt om wapens en munitie op te slaan.

liberata (4)

Pasquale Rotondi vreesde dat de Duitsers de tunnel zouden opblazen als ze in het nauw gedreven werden en zich moesten terugtrekken. Door de ligging aan de voet van het historische centrum zou een explosie het hele bovenliggende dorp verwoest hebben. Daardoor was Urbino te onveilig om de kostbare kunstwerken onder te brengen.

Rotondi koos dan voor het naburige Rocca di Sassocorvaro, een kasteel dat ook bekendstaat als La Rocca Ubaldinesca di Sassocorvaro. In het grootste geheim werden hier ongeveer tienduizend kunstwerken van onschatbare waarde verborgen.

Daaronder schilderijen van onder meer Giorgione, Rafaël, Piero della Francesca, Paolo Uccello, Titiaan, Mantegna en vele anderen. Nog steeds staat het kasteel, vandaag een museum en een toeristische trekpleister, bekend als de ‘Ark van de kunst’.

liberata (11)

De tentoonstelling in de Scuderie del Quirinale zet ook kunsthistoricus Rodolfo Siviero in de kijker, die ook actief was als geheim agent en talrijke kunstwerken heeft gered en gerecupereerd.

De redding van de Annunciatie van San Giovanni Valdarno, een werk van Beato (Fra) Angelico (vandaag in de basiliek van Santa Maria delle Grazie in San Giovanni Valdarno) was wellicht de belangrijkste actie die Siviero tijdens de Duitse bezetting uitvoerde.

In 1944 werden ook de Italiaanse kloosters en kerken systematisch geplunderd. Duitse soldaten liepen voortdurend rond met grote platte kisten, waarmee ze alweer een schilderij of een ander kostbaar werk wegbrachten.

liberata (15)

Rodolfo Siviero kwam erachter dat Hermann Göring, na Hitler de nummer twee in Duitsland, zijn oog had laten vallen op een aantal kunstwerken, waaronder ook de Annunciazione van San Giovanni Valdarno.

Met de hulp van twee monniken slaagde Siviero erin om het beroemde werk te verbergen vooraleer de Duitse troepen het konden transporteren.

liberata

Tijdens de Duitse bezetting redde Siviero ook schilderijen van Giorgio de Chirico die onder valse voorwendselen uit zijn villa in Fiesole waren gehaald nadat De Chirico en zijn vrouw door Duitse repressie waren gedwongen te vluchten. Al deze schilderijen werden tijdelijk verborgen in een pakhuis van de Soprintendenza.

Op 3 juli 1944 brachten Duitse soldaten meer dan 200 schilderijen van de Uffizi in Firenze naar Zuid-Tirol (Alto Adige).

liberata (14)

Enkele weken later, van 25 juli tot 11 augustus van dat jaar, werden ook talrijke sculpturen uit dezelfde Uffizi, het Museo dell’Opera del Duomo en andere musea naar het kasteel van Taufers in Zuid-Tirol vervoerd.

Informanten van Rodolfo Siviero volgden het transport van al die kunstwerken, waarna hij die informatie kon doorgeven aan de geallieerden. Dat leidde reeds in 1945 tot de terugkeer van alle kunstvoorwerpen die toen gestolen waren.

In 1947 slaagde Siviero erin om talrijke kunstwerken te recupereren die in 1943 door de Duitsers uit de kunst- en archeologische musea in Napels waren gehaald en in de abdij van Monte Cassino waren verborgen.

Daaronder bevond zich de Danaë van Titiaan die uit het Museo di Capodimonte was geroofd en dat bestemd was als verjaardagsgeschenk voor Göring. Andere bekende werken waren de Apollo uit Pompeii en de Hermes van Lysippus.

liberata (18)

Rodolfo Siviero zorgde in 1948 ook voor de terugkeer naar Italië van 36 kunstwerken die tussen 1937 en 1943 met medeplichtigheid van het Italiaanse fascistische regime vanuit Italië naar Duitsland waren getransporteerd.

Daaronder de beroemde discuswerper van Lancellotti, de Leda van Tintoretto en het Ruiterportret van Giovanni Carlo Doria van Peter Paul Rubens en 36 andere topstukken. Siviero vond in 1947 ook het spoor terug van de Madonna met kind van Masaccio.

Op 16 december 1953 sloot Siviero in Bonn een akkoord met Friedrich Jantz waardoor hij alle tijdens de Tweede Wereldoorlog door Duitsland geroofde werken naar Italië kon terughalen.

liberata (12)

Daarna ging Siviero op zoek in het buitenland. In 1963 wist hij twee schilderijen van Antonio del Pollaiolo (of Pollaiuolo) op te sporen in Los Angeles.

Die hoorden bij de reeks werken die jaren geleden naar Zuid-Tirol waren getransporteerd. Na de oorlog bleken ze echter spoorloos verdwenen. Rodolfo Siviero ontdekte dat de schilderijen destijds waren verstopt door Duitse soldaten die ze vervolgens naar de Verenigde Staten hadden gesmokkeld.

Arte Liberata 1937-1947.
Capolavori salvati dalla guerra
Tot 10 april 2023
Scuderie del Quirinale
Via XXIV Maggio 16, Rome

PRAKTISCHE INFORMATIE EN ONLINE TICKETS:

https://www.scuderiequirinale.it/pagine/biglietti-e-orari

liberata (17)