Oorlogsbombardement op Vaticaanstad herdacht

8 november 2018

Deze week heeft het Vaticaan herdacht dat op 5 november 1943 om 20.10 uur een Italiaans vliegtuig Vaticaanstad heeft gebombardeerd. De piloot gooide toen vijf bommen op de ministaat, waarvan er eentje niet tot ontploffing kwam. Bij het bombardement raakte niemand gewond.

Eén bom ontplofte vlak naast het treinstation van Vaticaanstad, een andere trof het mozaïekatelier, de derde bom beschadigde de muur van het paleis van de gouverneur van het Vaticaan en een laatste kwam tot ontploffing op het Santa-Martaplein, achter de apsis van de Sint-Pietersbasiliek.

De Italiaanse historicus Augusto Ferrara, die een boek schreef over het merkwaardige voorval, vermoedt dat de installaties van Radio Vaticana het eigenlijke doelwit van de aanval vormden. Het radiostation verstrekte immers informatie over het verloop van de oorlog, onder meer over krijgsgevangenen.  De piloot zou op die manier geprobeerd hebben de nieuwsberichtgeving van het radiostation het zwijgen op te leggen.

Ferrara vermoedt op basis van zijn onderzoek dat het niet Benito Mussolini is geweest die de opdracht voor de aanval heeft gegeven, maar dat het wellicht om een persoonlijk initiatief van de piloot ging. Mussolini heeft de aanval ook onmiddellijk veroordeeld, toen hij erover werd ingelicht.

De huisfotograaf van het Vaticaan maakte dezelfde avond en de volgende ochtend in totaal een dertigtal foto’s. Volgens ooggetuigen had de piloot de avond voordien al een verkenningslucht over Vaticaanstad gemaakt om te zien waar hij de studio’s van Radio Vaticana moest treffen.

Het indicent is destijds nauwelijks tot de internationale media doorgedrongen en zelfs vandaag weten velen niet dat Vaticaanstad tijdens de jongste wereldoorlog werd gebombardeerd. Ook paus Pius XII werd over het incident geïnformeerd, Na enkele dagen had die eveneens begrepen dat dit het werk moest zijn van een enkeling. Daardoor werd het incident verzwegen en werd er toen ook geen melding van gemaakt in de kranten.

Internationaal festival van religieuze muziek in Rome

7 november 2018

Van 10 tot 14 november 2018 vindt op initiatief van de Fondazione Pro Musica e Arte Sacra en het Vaticaan opnieuw een Internationaal Festival van de Sacrale Muziek plaats. Het Festival Internazionale di Musica e Arte Sacra is al zijn zeventiende editie toe. De eregasten van dit jaar zijn onder meer het kamermuziekensemble van de Wiener Philarmonic en het koor van de kapel van Sint-Petersburg (Rusland), die allebei optreden in de basiliek van Sint-Paulus buiten de Muren (San Paolo fuori le Mura) in Rome. Het internationale festival moet in de kerken van Rome de sacrale muziek als universele taal van schoonheid bevorderen. Het programma en praktische informatie vind je op de website van het festival.

Vaticaan geeft bebloed gewaad van Thomas Becket terug aan Engeland

7 november 2018

Het Vaticaan zal het bebloede gewaad dat de heilige Thomas Becket (1118-1170) droeg toen hij vermoord werd, teruggeven aan Groot-Brittanië. Dat schrijft het Nederlands Dagblad.  De teruggave gebeurt in het kader van de 850ste verjaardag van de moord op de Engelse martelaar die in 2020 herdacht zal worden. De bebloede kazuifel bevindt zich sinds 1485 in de basiliek Santa Maria Maggiore in Rome en zal ter gelegenheid van de herdenking naar de kathedraal van Canterbury worden gebracht.

Becket was aartsbisschop van Canterbury en werd vermoord na een heftige strijd met koning Hendrik II over de vraag of de kroon of de kerk autoriteit had over de geestelijkheid en het volk. Op 29 december 1170 vielen vier ridders Becket tijdens de eucharistieviering van achter aan in zijn kathedraal. Drie jaar na zijn dood verklaarde paus Alexander III hem heilig.

Het graf van Thomas Becket in de kathedraal van Canterbury trok in de daaropvolgende decennia duizenden pelgrims, maar werd in 1538 verwoest door koning Hendrik VIII, die zich van Rome afscheidde en de Anglicaanse Kerk van Engeland stichtte met zichzelf aan het hoofd. De met bloed besmeurde kazuifel van Becket werd enkele jaren eerder waarschijnlijk door Hendrik VII, die in 1485 koning van Engeland was geworden, aan de paus geschonken.

In de mooie romaanse  crypte onder het hoogaltaar van de basilica di Santi Bonifacio e Alessio (basiliek van Sint-Bonifatius en Alexius) aan Piazza di Sant’Alessio (Aventijn) in Rome worden onder een tegel op het altaar relieken bewaard van Thomas Becket. Hij wordt zowel in de Rooms-Katholieke als de Anglicaanse Kerk als heilige vereerd.

Het Vaticaan is momenteel met de Anglicaanse Kerk in gesprek over de wijze waarop de verjaardag van de moord op Becket gevierd zal gaan worden. Het overhandigen van de reliek zal daar onderdeel van uitmaken, evenals een gezamenlijke gebedsdienst van anglicanen en rooms-katholieken. Het is evenmin duidelijk of het een geschenk betreft of dat het gewaad in bruikleen aan Canterbury gegeven zal worden. Dat beslist kardinaal Gianfranco Ravasi, de president van de Pauselijke Raad voor Cultuur. Ravasi is tevens voorzitter van de Pauselijke Commissie voor het Cultureel Erfgoed van de Kerk en de Pauselijke Commissie voor Gewijde Archeologie.

Gratis tickets voor Lazzaro Felice

7 november 2018

Vanaf deze week speelt de film Lazzaro Felice in de Belgische bioscopen. De film vertelt het verhaal van een ontmoeting tussen Lazzaro, een plattelandsjongen met een zodanig goede inborst dat hij dikwijls onterecht aanzien wordt als ‘simpel van geest’, en Tancredi, een jonge edelman die vaak het slachtoffer is van zijn eigen verbeelding. Het leven in het geïsoleerde plattelandsdorp Inviolata wordt gedomineerd door de verschrikkelijke markiezin Alfonsina de Luna, alias de koningin van de sigaret. Wanneer haar zoon Tancredi hulp vraagt aan de goedgelovige Lazzaro bij het in scène zetten van zijn eigen ontvoering, ontstaat een bijzondere band tussen de twee jongens. Hun uitzonderlijke vriendschap zorgt voor een opmerkelijke verplaatsing in tijd en ruimte in dit prachtige moderne Italiaanse sprookje.

De jonge Alice Rohrwacher (38) regisseert na Le Meraviglie (Grand Prix Festival Cannes) en Corpo Celeste opnieuw een opmerkelijke film. Lazzaro Felice is een magisch-realistische fabel die de grenzen van tijd overstijgt om op die manier een universele boodschap te brengen. De film kreeg op het jongste Filmfestival van Cannes de prijs voor het beste script.

Lazzaro Felice is de komende weken onder meer te zien in Antwerpen (UGC en Cartoon’s), Leuven (Cinema ZED), Brussel (Vendôme, Aventure, Palace), Brugge (Lumière), Gent (Studio Skoop), Koersel (Roxy Theatre) en Kortrijk (Buda). Afhankelijk van het succes zal de film één tot twee maanden in de bioscoop draaien.

Wij mogen van filmverdeler Cinemien vier duotickets voor deze film weggeven. Stuur vóór middernacht vandaag een mailtje met je naam en adres naar film@spqr.be samen met het juiste antwoord op de volgende vraag: in welke Italiaanse regio is Alice Rohrwacher, de regisseuse van deze film, geboren? De winnaars krijgen hun filmtickets thuisgestuurd door de verdeler.

Nieuw beeld van Julius Caesar opgegraven

6 november 2018

Op de rand van Aquino, een stadje aan de Via Latina, zowat 110 km in het zuidoosten van Rome (provincie Frosinone) en op het grondgebied van Castrocielo, zijn drie marmeren hoofden uit de Romeinse oudheid ontdekt. Ze maken vermoedelijk deel uit van een in stukken gebroken standbeeld. De archelologen van de universiteit van Salento die de ontdekking deden hopen ook de rest van de beelden nog te vinden. Twee hoofden zijn al met zekerheid geïdentificeerd. Het gaat om Julius Caesar en Hercules. Er werd tevens een vrouwelijk hoofd ontdekt. Wie dat zou kunnen zijn, is vooralsnog niet duidelijk.

De archeologen maakten voorafgaand gebruik van drones en het is dankzij luchtopnames dat de site waar nu wordt gegraven werd ontdekt. De grond was lange tijd in privébezit, maar werd recent verworven door de overheid. Daardoor kunnen archeologen op deze historisch interessante plek nu ongestoord aan het werk. Op de plek waar momenteel wordt gegraven bevond zich in de oudheid Aquinum, vandaag dus Castrocielo. Aquinum werd in de vierde eeuw v. Chr. gesticht door de door de Volsci, die de plek met succes verdedigde tegen Samnitische invasies.

De naam komt van het Latijnse Aquinum dat ‘water’ betekent, zoals blijkt uit de overvloed aan water die nog steeds het territorium doorkruist, waaronder veel kleine bronnen. Omstreeks 300 v. Chr. werd een verbond gesloten met Rome. Rond 90 v. Chr. kregen de inwoners het Romeinse burgerrecht en groeide het stadje uit tot een municipium. Onder meer de dichter Juvenalis werd geboren in Aquinum.

In Aquino vind je vandaag nog een aantal restanten uit de oudheid, waaronder een tempel uit de tijd van Augustus, een theater, een amfitheater, een ereboog en delen van een aquaduct. In de hele omgeving van de in de oudheid belangrijke stad Aquinum komen overigens steeds meer vondsten aan het licht. Onderzoekers zijn ervan overtuigd dat tot nog toe slechts een klein deel is ontdekt van wat hier nog allemaal in de ondergrond verborgen ligt. De oude stad Aquinum strekte zich vroeger uit over een oppervlakte van meer dan 100 ha. De archeologen zijn vandaag enkel actief in een zone die slechts 8 ha omvat. De vondst van de drie marmeren hoofden wijst alleszins op een belangrijke plek.

Jullius Caesar werd veelvuldig afgebeeld op munten en in de vorm van antieke bustes. Op munten is hij meestal te zien met een lang en mager hoofd en met een opvallende haakneus. Suetonius schreef dat Caesar erg onder zijn kaalheid leed en die steeds wilde verbergen, maar hij beschreef Caesars gezicht met de woorden paulo pleniore (aan de volle kant).

In 2007 werd in de stad Arles een een levensgrote buste gevonden van Caesar, door archeologen opgedoken uit de Rhône. Deze buste toont een ouder wordende man met rimpels en ingevallen wangen. De buste zou dateren uit 46 v. Chr., het jaar waarin Caesar Arles een bevoorrechte positie gaf als Romeinse stad. Het borstbeeld werd misschien in het water gegooid na de moord op Caesar, omdat het in die tijd beter was niet als een aanhanger van hem gezien te worden. Deze vondst is extra bijzonder omdat het waarschijnlijk het oudste beeld is van Caesar dat ooit is gevonden en misschien zelfs het enige dat nog tijdens het leven van Caesar is vervaardigd. Wereldwijd zijn ongeveer twintig antieke bustes van Julius Caesar bekend.

Romeinendag en Romeinenweek op komst in Nederland

4 november 2018

In samenwerking met Romeinse Limes Nederland organiseert RomeinenNU de jaarlijkse Romeinendag. Deze dag is bedoeld voor alle professionals en geïnteresseerden die zich bezighouden met de Romeinse tijd in Nederland. De Romeinendag vindt plaats op maandag 10 december 2018 van 13 tot 18 uur in het Rijksmuseum van Oudheden (RMO) in Leiden.

Ook de voorbereidingen voor de Nationale Romeinenweek zijn reeds aan de gang. Die vindt plaats van 4 tot en met 12 mei 2019. Het thema van deze zesde editie richt zich op vrouwen in de Romeinse tijd in Nederland. Niet alleen zijn  een aantal interessante vrouwen bekend uit de eerste vijf eeuwen van de Nederlandse geschiedenis, maar er zal ook vanuit het perspectief van de vrouwen gekeken worden naar thema’s zoals relaties, economie, politiek, religie, archeologie en de limes.

Delta Air Lines en easyJet azen op Alitalia

4 november 2018

De Amerikaanse luchtvaartmaatschappij Delta Air Lines en de Britse budgetvlieger easyJet hebben een definitief bod gedaan op het virtueel failliete Alitalia dat momenteel enkel nog door de Italiaanse staat wordt overeind gehouden. Delta Air Lines is nu al een partner van Alitalia voor trans-Atlantische vluchten. De voorlopige bewindvoerders van Alitalia moeten de details van de beide overnamevoorstellen nog nader bestuderen. Er moet echter ook nog overlegd worden met het Italiaanse Ministerie van Economische zaken om te praten over de toekomst van de luchtvaartmaatschappij.

De Italianen willen Alitalia immers graag in Italiaanse handen houden en daarom zijn er plannen om de luchtvaartmaatschappij onder te brengen bij het staatsspoorwegbedrijf Ferrovie dello Stato. Buitenlandse partijen zouden dan wel een belang in Alitalia kunnen nemen, maar nooit meer dan 40%. Buitenlandse overnemers zouden in dat geval ook nooit een meerderheid in Alitalia kunnen verwerven. In de praktijk zou de luchtvaartmaatschappij dan indirect terug onder controle van de Italiaanse staat  komen. Het is nog maar de vraag of easyJet en Delta dit scenario  zien zitten.

Claudius Galenus in België

30 oktober 2018

Met onze vereniging S.P.Q.R. maken we op zondag 11 november een daguitstap per bus naar Mariemont, waar onder meer ook een bezoek aan de tentoonstelling In de tijd van Galenus – Een Griekse arts in het Romeinse rijk op het programma staat. Door het leven van de Griekse arts Claudius Galenus van Pergamon (129-199) te volgen beschrijft deze tentoonstelling de medische, farmacologische en sanitaire praktijken in de Romeinse wereld van de eerste eeuwen van ons tijdperk. Want Galenus ging met zijn tijd mee. Zijn geschriften, zijn gevarieerde interesses en de omvang van zijn klantenkring maken het mogelijk veel thema’s te bespreken en stellen ons een geografisch en sociologisch parcours rond de Middellandse Zee voor.

De tentoonstelling in het Koninklijk Museum van Mariemont komt twintig jaar na de succesvolle tentoonstelling Ten tijde van Hippocrates. Geneeskunde en maatschappij in het antieke Griekenland. De nieuwe tentoonstelling onderstreept vooral de therapeutische en anatomische evolutie, maar tevens de bestendigheid van de farmacopee en van het systeem van de vier humeuren tijdens de zeven eeuwen die Hippocrates, ‘de Vader van de Geneeskunde’ en Galenus de ‘Prins van de Geneeskunde’ scheiden.

De tentoonstelling kan uitpakken met 25 belangrijke bruiklenen uit Belgische en buitenlandse musea. Er zijn fragiele papyrussen te zien en zeldzame manuscripten, diverse medische instrumenten, planten en exotische producten, portretten, beeldjes, Griekse en Latijnse inscripties, ex-votos, standbeelden, reliëfs en magische intaglio’s … zonder de medische herbaria te vergeten, theriaca vazen en andere objecten die samen worden ingezet om, op onverwachte wijze, te contextualiseren, tastbaar te maken, te ontroeren en de bezoeker onder te dompelen in het hart van de Middellandse Zee van de tweede eeuw na Chr.

Zijn we allemaal een beetje de erfgenamen van Galenus? Door na te denken over zijn werk, zijn bevragingen en zijn nalatenschap kunnen we, zonder anachronisme, waarderen wat zijn bijdrage en zijn rol waren, niet alleen tijdens zijn leven, maar ook in de geschiedenis van de wetenschap en in onze actualiteit. De invloed van Galenus is ontegensprekelijk nog steeds levend, van de apotheker en de dokter over de vroedvrouw, maar eveneens de dierenarts, sportlui, de tuinman en zelfs de huismoeder.

Welke apotheker heeft nooit de eed van Galenus afgelegd? Welke hand heeft nog nooit de koelzalf van Galenus gebruikt om zich te hydrateren? Wie heeft het nog nooit over een ‘slecht humeur’ gehad? Welke sportman heeft zich niet geïnspireerd, al is het indirect, door de aanbevelingen van Galenus? Welke antiquair droomt er niet van om één van de 20.000 pagina’s van de werken van Galenus te doorbladeren? Welke tuin of herborist bevat, vandaag nog steeds, niet enkele producten die worden aanbevolen in de voorschriften van Galenus? Welke chirurg heeft nooit een scalpel of een katheter gebruikt, inderdaad rechtstreekse erfgenamen van de antieke instrumententas?

Door de vele geschriften van deze bekende dokter, zijn gevarieerde interesses, zijn reizen en de omvang van zijn klantenkring, die zowel de gladiatoren van Pergamon als de keizers van Rome omvatte, kan men veel thema’s behandelen en een geografisch en sociologisch parcours schetsen van de Middellandse Zee tijdens de Pax Romana. Zo roept de tentoonstelling de geschiedenis van een maatschappij op en maakt die ook concreet.

Ze kaart ten slotte ook het nalatenschap aan van Galenus en maakt het mogelijk om, op kritische wijze te waarderen wat effectief zijn benadering en rol was, niet alleen tijdens zijn leven maar ook in de geschiedenis van de wetenschap, in de aanloop van de moderne geneeskunde en onze actualiteit.

Was Galenus dan onfeilbaar? De teksten van Galenus zijn weliswaar gedurende eeuwen overgeleverd en bestudeerd, op complexe wijze, zowel in het Westen als in het Oosten. Vanaf de renaissance, maar steeds op basis van een lezing van de teksten van de ‘Prins van de Geneeskunde’, gaan zijn theoretische postulaten of fouten van de anatomische interpretatie er geleidelijk aan voor zorgen dat zijn tot dan toe onbetwiste autoriteit niet langer blind wordt aanvaard. Dat zal leiden tot de evolutie van de moderne geneeskunde.

De Grieks-Romeinse medicus, wijsgeer en astroloog Claudius Galenus (in het Grieks Klaudios Galènos) trok omstreeks 157 naar Rome, waar hij de lijfarts werd van Marcus Aurelius. Hij bouwde voort op de theorieën van Hippocrates en voegde door nauwkeurige observatie nieuwe informatie toe aan de bestaande kennis van de anatomie, fysiologie en geneeskunde en legde onder andere de basis voor de bereiding van geneesmiddelen uit zowel bestanddelen van planten en dieren als mineralen die hij samenvatte in één systeem, dat vele eeuwen de medische wetenschap zou beheersen.

Dit systeem ging uit van drie stelsels: het aderlijke (dat als beginpunt de lever had), het slagaderlijke (hart) en het zenuwstelsel (hersenen). Hij werkte de leer van het Corpus Hippocraticum van de vier lichaamssappen verder uit: bloed, slijm, gele en zwarte gal. Op de menging daarvan zou het temperament berusten (respectievelijk sanguinisch, flegmatisch, cholerisch en melancholisch). Men beschouwde Galenus lange tijd als onfeilbaar en sprak over hem als divinus (de goddelijke) Galenus. Pas door Andreas Vesalius (zestiende eeuw) werd zijn anatomie en door Harvey (zeventiende eeuw) zijn fysiologie met succes weerlegd.

Rome breekt bezoekersrecord in augustus

29 oktober 2018

De tijd dat toeristen in Rome eerder werden afgeschrikt dan gelokt door de extreem warme maand augustus, lijkt definitief voorbij. Tijdens de voorbije maand augustus brak Rome alle bezoekersrecords. De stad ontving die maand liefst 1.018.288 bezoekers. Samen waren die goed voor 2.577.8003 overnachtingen. Dat is een stijging met respectievelijk 3,45% en 3,25% in vergelijking met dezelfde maand in 2017.

Hoewel ook heel wat Italianen in augustus hun hoofdstad bezochten, komt het grootste deel van de bezoekers uit het buitenland: 815.332 om precies te zijn, samen goed voor 2.116.040 overnachtingen. In tegenstelling tot steden zoals Venetië of Firenze, kan Rome de drukte nog altijd aan. Al kan het natuurlijk behoorlijk druk zijn in Rome. Tijdens lange weekends bijvoorbeeld, op bepaalde feestdagen, in vakantieperiodes of tijdens de populaire maanden mei, juni, september en oktober.

Druk is het uiteraard ook altijd in de omgeving van populaire trekpleisters zoals de Trevifontein, het Colosseum of de Spaanse Trappen. Maar de veelzijdigheid en de buitengewoon grote hoeveelheid bezienswaardigheden die in de hele historische stad te vinden zijn, zorgen ervoor dat de bezoekers behoorlijk verspreid worden over de hele centrum. Ook buiten de stadsmuren is in Rome heel wat te beleven. Wie even weg wil uit de drukte, vindt in Rome altijd wel een rustiger plekje.

Ook de hotelsector kan het groeiende aantal overnachtingen nog vlot aan. Rome ontvangt jaarlijks 14 tot 15 miljoen bezoekers. Soms, zoals tijdens een Heilig Jaar, komen daar enkele miljoenen bij. De stad kan dat die toevloed in dergelijke uitzonderingsjaren nog steeds aan. Uit de recente cijfers van augustus blijkt wel een opvallende stijgende belangstelling voor het luxesegment. Vergeleken met een jaar eerder, in augustus 2017, was er dit jaar een stijging met 4,64% van het aantal bezoekers die kozen voor een verblijf in een luxe omgeving. Steeds meer mensen zien een bezoek aan Rome wellicht als een weekendje om zichzelf en hun gezin eens een keertje extra te verwennen.

Ook opvallend is de forse groei van het aantal bezoekers uit China, een land dat nu opduikt in de top tien van buitenlandse toeristen. Volgens de reeds bekende boekingen van de komende maanden zal die trend alleen maar toenemen. Vergeleken met dezelfde periode vorig jaar zullen de komende maanden 4 tot 5% meer Chinezen een bezoek aan Rome brengen. De toeristische dienst van Rome is volop bezig om zich te wapenen tegen dat groeiende aantal Aziatische toeristen. Internationale studies wijzen uit dat China tegen 2020 het land zal zijn met het grootste aantal toeristen in het buitenland.

Vorig jaar maakten 135 miljoen Chinezen een reis buiten hun eigen land, binnen vier jaar zullen er dat naar verwachting 700 miljoen zijn. Rome wil een aanzienlijk deel van dat enorme aantal toeristen binnenhalen. Daarvoor worden diverse programma’s en acties opgezet. Ook de luchthaven in Fiumicino is bezig met uitbreidingen om het groeiende aantal bezoekers te kunnen opvangen. Er wordt ook fors ingezet op de promotie van mooie plekjes in de omgeving van Rome, elders in de regio Lazio.

Recent raakte ook bekend dat Rome bijzonder goed scoort in het jongste City RepTrak-rapport, een wereldwijd onderzoek gebaseerd op 12.044 beoordelingen, verzameld in de G8-landen, die de 56 meest gerenommeerde steden ter wereld rangschikken op basis van vertrouwen, waardering, bewondering en respect. Het vermogen om emoties los te weken en emphatie op te wekken leidt Rome naar de zevende plaats onder de wereldhoofdsteden met de beste reputatie op deze ranglijst . Amsterdam staat in dezelfde ranking op nummer 22, Brussel pas op 30.

Ondergrondse basiliek Porta Maggiore weer tijdelijk open voor publiek

27 oktober 2018

Deze maand is een nieuwe restauratieperiode begonnen in de geheimzinnige ondergrondse basiliek van Porta Maggiore, één van de meest mysterieuze plaatsen van heidense aanbidding (of was het misschien een funerair gebouw?) van Rome. Zodra deze restauratie is afgelopen wordt ook nieuwe en aangepaste verlichting geïnstalleerd in dit gebouw uit de eerste eeuw na Christus. Er wordt ook een lift gebouwd om de basiliek (die zich 9 m onder het straatniveau bevindt) vanaf dan voor iedereen toegankelijk te maken.

Samen met de restauratie startte ook een nieuwe reeks beperkte rondleidingen. Omdat er nog steeds wordt gewerkt in de ondergrondse basiliek is niet alles toegankelijk. Zo is het nog niet mogelijk om in de basiliekzaal te wandelen. Die krijg je voorlopig alleen te zien vanaf de ingang van het atrium. De site kan bovendien alleen bezocht worden met een vooraf geboekte rondleiding, waarvoor de reservatie verplicht is.

De Basilica Sotterranea di Porta Maggiore, ook wel Neopitagorica geheten, werd pas in 1917 herontdekt. Dat gebeurde volkomen toevallig omdat een stuk van het plafond van de basiliek instortte waardoor een gedeelte van de spoorlijn Rome-Napels en het spoorviaduct richting Termini beschadigd raakten.

Sinds de ontdekking in het begin van de vorige eeuw waren hier al enkele generaties archeologen aan de slag. Die raakten allemaal gefascineerd door de mystieke plek waar zich in de oudheid allerlei magische rituelen moeten hebben afgespeeld. De plek is niet te verwarren met de bekende pelgrimskerk Santa Maria Maggiore, hier niet zover vandaan, en die niet kan worden verdacht van geheime heidense gebruiken.

In 1951 moest men de opgravingswerken een tijdlang stoppen omdat door de trillingen van de treinen en insijpelend water steeds meer schade werd toegebracht aan het complex. Om erger te voorkomen werd toen een grote plaat van gewapend beton aangebracht. Die ingreep volstond echter niet om verdere beschadigingen te voorkomen. Het pleisterwerk werd ook geleidelijk aangetast door een parasiet.

Vervolgens gebeurde er tot 2003 nauwelijks iets met de ondergrondse ruimte. In 2003 besliste de overheid om het complex niet alleen grondig te onderzoeken maar meteen ook zo mooi mogelijk in de oorspronkelijke staat te herstellen. In 2008 startte een grootschalig restauratieproject. Dat verliep in verschillende fasen, waarvan de laatste nu wordt ingezet. Tegelijk vond de voorbije jaren intensief wetenschappelijk onderzoek plaats.

Normaal had de ondergrondse basilica al in 2012-2013 permanent toegankelijk moeten zijn voor het publiek. Dat dit niet gebeurde is voor één keer niet te wijten aan geldgebrek, maar vooral aan het alsmaar feller insijpelende regenwater waarmee de ondergrondse ruimte af te rekenen kreeg. De volledige drooglegging van het complex werd al sinds het begin van de restauratie in 2003 gepland, maar deze technische ingreep kreeg af te rekenen met heel wat tegenslag.

Bij de uitbouw van de archeologische site is overigens ook Rete Ferroviaria Italiana (RFI) betrokken, dat is een dochterbedrijf van Ferrovie dello Stato (FS). RFI is de eigenaar van het Italiaanse spoorwegnet en is verantwoordelijk voor het onderhoud en de beveiliging van de sporen. RFI is betrokken partij omdat de basiliek zich ondergronds uitstrekt tot ruim 10 m onder de vlakbij gelegen spoorweg.

Wie de ondergrondse basilica bezoekt, behoort alleszins tot de eerste stervelingen die hier de voorbije 18 tot 19 eeuwen een voet hebben gezet. Bezoekers dalen af tot op een diepte van zowat 9 m en raken meteen onder de indruk van de fresco’s en mozaiëken die hier bewaard bleven sinds zowat het begin van onze jaartelling. Je proeft hier als het ware de oudheid.

De schilderingen werden met geavanceerde apparatuur nauwgezet gerestaureerd. Al het stucwerk werd met speciaal samengestelde vulstoffen opnieuw in de oorspronkelijke staat hersteld. De basiliek heeft een structuur met drie beuken met een centrale apsis. Het complex werd gebouwd in de eerste helft van de eerste eeuw na Chr. en behoort tot een architectonisch model dat tot vele eeuwen daarna talrijke bouwers van christelijke basilieken heeft geïnspireerd.

Over de bouwer is niets met zekerheid geweten. Sommigen schrijven het complex toe aan Tito Statilio Sauro of aan zijn achterkleinzoon Tito Statilio Tauro. Het gebouw steekt nogal vreemd in elkaar. In het tufsteen zijn geulen voor muren en pilaren gemaakt, waarin vervolgens cement met vuursteenschilfers is gegooid. Daarna werd het gewelf gebouwd. Pas later werd de aarde verwijderd om ruimte te creëren voor de hal en het atrium. Het gebouw werd vervolgens gepleisterd en versierd.

Het heeft een basilicahal met een schip en twee zijbeuken, met vooraan een portaal en achteraan een apsis. De grote hal, die zich grotendeels onder de sporen bevindt, is ongeveer 12 m lang, 9 m breed en 7 m hoog. Zuilen verdelen de ruimte in drie. Het geheel wordt gedomineerd door het prachtige stucwerk en de schilderingen op zowel de plafonds als de muren. Er worden vooral mythologische thema’s afgebeeld en allerlei scènes die verwijzen naar de geheimen van de inwijding in de mysteriën, het lot van de ziel, oerverhalen over leven en dood, mythische en fabelachtige dieren, dolende zielen in de onderwereld, vrouwenfiguren, enz.

(Vroeg)christelijke scènes ontbreken volledig, daarvoor is het complex te oud. Het heeft dus niets te maken met het christendom. Het was zeker ook geen Mithras-tempel. Archeologen vermoeden dat de versieringen werden aangebracht door een mystieke en esoterische sekte, al is de bedoeling van de taferelen niet altijd duidelijk. Het magische en mysterieuze karakter van deze plek vormde bij de Romeinen eeuwenlang de aanleiding om de ruimte zorgvuldig te mijden. Al heel lang doen in Rome verhalen de ronde dat het spookt in deze ondergrondse basiliek.

Talrijke historici bogen zich in het verleden over het oorspronkelijke doel van de basiliek. Magie en heidense rituelen waren zowat het eerste waaraan onderzoekers dachten toen ze in 1917 de enorme ondergrondse crypte begonnen te onderzoeken. De mysteries van deze ruimte zijn nog lang niet allemaal opgelost en hebben archeologen de voorbije tientallen jaren altijd blijven fascineren. Omdat de oorspronkelijke functie en zelfs de precieze datering van het gebouw nog steeds niet duidelijk is, gebeurden recent intensieve studies naar de functie en precieze datering van de basiliek.

Het gebouw bevat heel wat mysterieuze muurschilderingen die het raadsel nog vergroten. Er hebben hier alleszins diverse vereringen en rituelen plaatsgevonden. Sommigen vermoeden dat het oorspronkelijk werd gebouwd als mausoleum voor de Gens Statilia. Andere wetenschappers denken dan weer dat het om een tempel gaat. Het recente onderzoek maakte duidelijk dat de ruimte wellicht gewijd was aan een vrouw. In de decoraties en het stucwerk van de apsis bevinden zich immers opvallend veel vrouwelijke elementen.

Rekening houdende met de gebruikte bouwmaterialen en architectorische elementen zoals de ornamenten en de grootte van de mozaïektegels, ontstond een nieuwe hypothese die een gedeelte van het complex situeert in de tijd van keizer Augustus en een wat latere uitbreiding in de tijd van Nero. Het is echter niet duidelijk of de basilica werd herbouwd op de fundamenten van een eerder bouwwerk, of een aantal jaren later gewoon werd uitgebreid.

De huidige ingang naar het complex is niet de originele. De oorspronkelijke ingang ligt goed verborgen en is nog nooit volledig door archeologen onderzocht. De Porta Maggiore is een stadspoort in de antieke Aureliaanse Muur in Rome. De oorspronkelijke Romeinse naam was Porta Praenestina, al heeft ze ook bekend gestaan als Porta Labicana en Porta Naevia. De poort dankt zijn huidige naam aan de verderop gelegen en zeer bekende basiliek van Santa Maria Maggiore.

De Porta Maggiore kreeg zijn huidige naam in de middeleeuwen om de vele pelgrims die Rome bezochten via deze poort de kortste weg naar de basiliek te wijzen. Onder de poort ligt nog een gedeelte van een oude Romeinse weg waarop duidelijk te zien is dat door het drukke verkeer in de oudheid karrensporen in het plaveisel zijn uitgesleten.

Basilica Sotterranea
di Porta Maggiore – Neopitagorica

Via Prenestina 17 (vlakbij Porta Maggiore), Rome

Inlichtingen en reservaties: +39 06 399 677 00

Boekingen en reservaties voor de periode tot december 2018