Rondom de muren van Rome. Routes van archeologie en architectuur

8 augustus 2022

In Rome vescheen recent het boek Intorno alle mura di Roma. Itinerari di archeologia e architettura. Het is uitgegeven door Architetti Edizioni Roma en er werd aan meegewerkt door Annabella d’Elia, Barbara Invernizzi, Rosario Pavia, Rosalia Vittorini, Franco Panzini en de Vlaming Jan Gadeyne. De fotografie is van Roberto Corradini.

De Aureliaanse muren in Rome vertegenwoordigen een uniek historisch en cultureel erfgoed, maar zijn in een staat van verwaarlozing en verval. Met dit nieuwe boek en een wandelkaart die vorig jaar reeds werd uitgebracht, willen de initiatiefnemers aandacht vragen voor de beroemde stadsomwalling. Het nieuwe boek is gepubliceerd in het Italiaans, maar er wordt gedacht aan een Engelstalige versie.

Clublid Jan Gadeyne die in Rome woont en werkt, organiseert al heel wat jaren voor zijn (Amerikaanse) studenten van de campus in Rome van Temple University uit Philadelphia, een ‘wall walk’.

Daarbij wordt systematisch het volledige circuit van de Aureliaanse muur ‘afgewandeld’, ook op de plekken waar de muren niet meer bewaard zijn.

Samen met enkele collega’s van de departementen Architectuur van de universiteiten Tor Vergata en La Sapienza, werden tussen 2018 en 2020 ook enkele kortere wandelingen georganiseerd voor de Romeinen, waarbij we het accent legden op de uitbreiding van de stad, onmiddellijk buiten de muren, vanaf het einde van de negentiende eeuw, vertelt Jan Gadeyne.

Dat resulteerde vorig jaar in het uitbrengen van een kaart van de Aureliaanse Muur, gebaseerd op deze wandelingen. Er werd twee jaar aan gewerkt.

De kaart Intorno alle mura di Roma (Rond de muren van Rome) dient in de eerste plaats om de Aureliaanse Muur en haar rol in het huidige Rome bekend te maken, maar ze is ook meteen bruikbaar als onmisbare documentatie wanneer je zelf een muurwandeling maakt. Dankzij de kaart kan je voor jezelf een gedegen verkenning uitstippelen langs de stadsmuur van Rome.

Nu is er dus ook een gids over de befaamde stadsomwalling uitgebracht. Voorlopig is het boek enkel in het Italiaans verkrijgbaar, er wordt wel nagedacht over een Engelstalige uitgave.

aureliaanse_muur (10)

In het boek kom je meer te weten over de belangrijkste kernmerken van de eerste uitbreiding van de stad, net buiten de muren, nadat Rome in 1870 de hoofdstad van Italië werd. De gids identificeert de oude archeologische complexen, de villa’s en meer dan honderd moderne architecturale verwezenlijkingen in en aan de Aureliaanse Muur.

Het initiatief van het Comitato Mura Latine, kreeg de steun van INARCH Lazio (Istituto Nazionale di Architettura), Docomomo (een non-profitorganisatie die zich toelegt op de documentatie en het behoud van gebouwen, terreinen en buurten in de moderne omgeving), de Associazione Italiana di Architettura del Paesaggio (AIAPP), de Italiaanse vereniging voor landschapsarchitectuur en Temple University, Rome Campus.

Keizer Aurelianus liet de indrukwekkende stadsmuur rond Rome bouwen in de periode 270-275 na Chr. Van de bijna 19 km lange muur bleef ongeveer 13 km bewaard.

Dat is behoorlijk veel. In tegensteling tot vele andere grote Europese steden, zoals Wenen, Parijs of Milaan, die hun stadsmuren afbraken om plaats te maken voor nieuwe stedelijke ontwikkelingen, behield Rome na de eenwording van Italië haar stadsmuur.

Er gebeurden wel ingrepen tijdens de modernisering van de oude stad en de stadspoorten en er kwamen enkele nieuwe doorgangen als gevolg van de ontwikkeling van het wegennet.

Maar daar bleef het bij en daarom mag de Aureliaanse stadsomwalling vandaag een uniek historisch en cultureel stukkje erfgoed genoemd worden dat uniek is in Europa.

De muren zijn er echter niet goed aan toe. Heel wat delen van de stadsmuur worden verwaarloosd. Ze zijn niet altijd geïntegreerd in het stedelijke systeem en worden niet altijd beschouwd als een meerwaarde voor de herontwikkeling van de stad, noch voor de inwoners, noch voor toeristen.

De enorme muur krijgt ook te weinig aandacht in het ontwikkelingsbeleid en de stedenbouwkundige plannen van Rome. Alleen het laatste regelgevingsplan (goedgekeurd in 2008) erkende de Aureliaanse Muur als een strategisch planningsgebied voor de bouw van een lineair park langs zijn circuit.

Maar zoals het wel vaker gaat in Rome, bleef het tot dusver bij plannen en is er vandaag, veertien jaar later, nog geen vooruitgang merkbaar, laat staan dat er resultaten werden geboekt.

Het Comitato Mura Latine noemt het een gebrek aan politiek engagement. De Aureliaanse Muur wordt eerder gezien als een kostenpost in plaats van als een geweldige archeologische en oudheidkundige infrastructuur die ook vandaag nog de openbare ruimte in de stad mee bepaalt.

Wandelen langs de muren is vandaag vaak een uitdaging, er is geen voetgangers- of fietspad. De verwaarlozing is op vele plekken merkbaar. Er is een gebrek aan straatmeubilair en zoals verteld is de aanleg van een lineair park beperkt gebleven tot plannen op papier.

Jammer, want de Aureliaanse Muur mag samen met monumenten zoals het Colosseum of de aquaducten in Rome zeker tot de belangrijkste bouwwerken uit de oudheid worden gerekend.

Ook toeristen besteden doorgaans weinig aandacht aan de Aureliaanse Muur. Het nieuwe boek brengt daarin misschien verandering.

aureliaanse_muur (9)

Het kost 15 euro en is verkrijgbaar in de Libreria dell’Ordine degle Architetti (Casa dell’Architettura) aan Piazza Manfredo Fanti 47 in Rome, niet ver van het station Termini en de Santa Maria Maggiore-basiliek.

Het boek is ook online verkrijgbaar via Amazon Italia. Die webwinkel geeft momenteel zelfs een kleine korting, maar je betaalt wel verzendingskosten. Je moet ook ongeveer een maand wachten op de bezorging.

Informatie: committee.muralatine@gmail.com

OVER KEIZER AURELIANUS

Lucius Domitius Aurelianus (214-275), één van de zogenaamde Romeinse ‘soldatenkeizers’ (van 270 tot 275), maakte carrière als cavaleriecommandant en was met zijn voorganger en begunstiger Claudius II ‘Gothicus’ medeplichtig aan de moord op keizer Gallienus (268).

Toen Claudius II in 270 tijdens een epidemie stierf, werd Aurelianus door zijn soldaten aan de Donau tot keizer uitgeroepen en herstelde hij met ijzeren hand de discipline in het leger.

Hij erkende in het oosten voorlopig de minderjarige Vabalathus als heerser van het Palmyreense Rijk onder regentschap van zijn moeder, koningin-weduwe Septimia Zenobia (ca. 241-ca. 273-274) van Palmyra. Aurelianus kreeg hierdoor de handen vrij om tijdens enkele veldtochten de Donaugrens te herstellen en Germaanse invallers uit Noord-Italië terug te slaan.

Hij begon in 271 Rome met een geweldige muur te omgeven. Die raakte voltooid in 282 en was ongeveer 19 km lang. Grote delen van deze muur bleven tot vandaag bewaard.

Omdat Zenobia Vabalathus tot keizer had laten uitroepen, rukte Aurelianus naar Syrië op. Hij versloeg haar bij Emesa (vandaag Homs) en belegerde Palmyra, dat zich overgaf toen Zenobia werd gevangen genomen. De stad kwam in 273 opnieuw in opstand en werd door Aurelianus in een tweede veldtocht geplunderd.

Hetzelfde jaar leverde in het westen de usurpator Tetricus, sinds 270 deelkeizer van Gallia en Hispania en door zijn eigen soldaten in het nauw gebracht, in de Catalaunische velden, zijn leger en grondgebied aan Aurelianus uit.

Deze trachtte in het binnenland het muntwezen te saneren (wat in 271 in Rome een bloedig neergeslagen opstand van het muntpersoneel en hun aanhangers uitlokte), verhief de Syrische zonnegod onder de naam sol invictus (‘onoverwinnelijke zon’) tot rijksgod met een tempel in Rome en trad onder de titel dominus et deus (‘heer en god’) als absolute heerser op, compleet met diadeem en pronkgewaad.

Aurelianus bereidde vervolgens een veldtocht tegen Perzië voor, maar werd op weg daarheen eind 275 in Thracië door een samenzwering van zijn secretaris vermoord. Hierdoor vond ook de reeds dreigende christenvervolging niet plaats.

Hoewel Aurelianus ten noorden van de Donau de provincie Dacia (het huidige Roemenië) definitief moest prijsgeven, werd hij terecht restitutor imperii, ‘hersteller van (de eenheid van) het Romeinse Rijk’, genoemd.

aureliaanse_muur (6)

Grote tentoonstelling over keizer Domitianus geopend in Rome

7 augustus 2022

In de Capitolijnse Musea (Villa Caffarelli) is zopas de grote tentoonstelling ‘Domiziano imperatore. Odio e amore’ begonnen. De expo wordt één van de belangrijkste tentoonstellingen die de komende maanden in Rome te zien is.

Ze is verdeeld over vijftien kamers en telt een honderdtal topstukken en bruiklenen uit enkele van de belangrijkste internationale en Italiaanse musea. Ze is te bezoeken tot 29 januari 2023 en werpt een nieuw licht op Domitianus, de laatste Flavische keizer, die tijdens zijn leven en na zijn dood zowel werd geliefd als gehaat.

Die tweespalt blijkt niet alleen uit de titel van de tentoonstelling Keizer Domitianus. Haat en liefde, maar ook uit het logo van de expo, een marmeren gezicht dat symbolisch in twee werd gebroken, als symbool van het dubbele oordeel dat de keizer te beurt is gevallen.

Domitianus_Rome (11)

Ook in de locatie van de tentoonstelling schuilt enige symboliek. Na een grote brand in 80 na Chr. restaureerde Domitianus de Tempel van Jupiter Optimus Maximus op de Capitolijnse heuvel.

Villa Caffarelli, de nieuwe tentoonstellingsruimte van de Capitolijnse Musea, is gebouwd op de fundamenten van die tempel. Een deel ervan is vandaag nog te zien in de Capitolijnse Musea (foto boven).

Oorspronkelijk was de Romeinse tentoonstelling over Domitianus gepland in de Mercati di Traiano, maar dat is dus gewijzigd.

Domitianus_Rome__1_

Portret van Domitianus, Rome, Capitolijnse Musea.
(Foto: © Roma Capitale, Sovrintendenza Capitolina
ai Beni Culturali, Zeno Colantoni)

De tentoonstelling is een coproductie van de Sovrintendenza Capitolina ai Beni Culturali in Rome en het Rijksmuseum van Oudheden (RMO) in Leiden, Nederland.

Het RMO pakte van 17 december 2021 tot 22 mei 2022 uit met de expo God op Aarde. Keizer Domitianus, waarvoor ook Rome bijdragen leverde.

De tentoonstelling in Leiden werd bedacht en samengesteld door Wim Weijland, Nathalie de Haan, Eric M. Moormann, Aurora Raimondi Cominesi en Claire Stocks.

Voor het tweede deel in Rome treden Claudio Parisi Presicce, Maria Paola Del Moro en Massimiliano Munzi op als curator.

Domitianus_Rome__2_

Camee met keizerin Domizia Longina.
(Foto: British Museum, Londen)

Voor alle duidelijkheid: de tentoonstelling in Rome is een nieuwe en andere dan deze die in Leiden te zien was. Ook de aanpak en het verhaal dat wordt verteld zijn anders.

Op de expo in Rome zijn weliswaar 58 werken te bewonderen die ook op de tentoonstelling in Nederland te zien waren, maar deze werden aangevuld met 36 andere topstukken.

Domitianus_Rome__3_

Bronzen munt met buste van Domitianus
(Nationale Numismatische Collectie Amsterdam –
De Nederlandsche Bank)

Deze zijn afkomstig uit onder meer het British Museum in Londen, de Ny Carlsberg Glyptotek in Kopenhagen, het Musée du Louvre in Parijs, de Nederlandsche Bank, het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden, het Badisches Landesmuseum in Karlsruhe, de Glyptothek van München en de Vaticaanse Musea.

Ook het Museo Archeologico dei Campi Flegrei, het Museo Archeologico Nazionale di Napoli, het Parco Archeologico di Ostia, het Museo Nazionale Romano en het Antiquarium Palatino bezorgde waardevolle artefacten voor deze tentoonstelling.

De getoonde stukken zijn erg divers, gaande van marmeren en bronzen beelden tot decoratieve elementen in wit of gekleurd marmer en verschillende kleine voorwerpen zoals munten.

Het eerste werk en icoon van de tentoonstelling, zowel in Leiden als in Rome, is het beroemde portret van Domitianus dat wordt bewaard in de Capitolijnse Musea.

Domitianus_Rome (5)

Kolossaal marmeren hoofd van Titus
(Nationaal Archeologisch Museum van Napels)

We zien ook de torso van het standbeeld van Hermes die een sandaal losmaakt, een werk dat voor het laatst in Rome te zien was in 1995, tijdens de tentoonstelling over Lysippus van Sicyon in Palazzo delle Esposizioni.

Ook het hoofd van een lachende jonge sater, de kolossale hoofden van Vespasianus en Titus en de befaamde Fonseca-buste, met een kapsel dat ongelooflijk gedetailleerd is uitgewerkt en de beeltenis van Domizia Longina, de vrouw van Domitianus, zijn absolute topstukken.

Domitianus_Rome (6)

Fragment van een reliëf met het hoofd van een flamen
en de tempel van Quirinus op de Quirinaal
(Foto: Museo Nazionale Romano, L. De Masi)

De tentoonstelling wordt ook verrijkt met werken die normaal niet aan het publiek worden getoond.

Zo is er een paneel te zien met fresco’s uit een Romeinse domus die ongeveer twintig jaar geleden opnieuw werden samengesteld in de Pastorelli-kamer van het provinciaal commandocentrum van de brandweer aan de Via Genova.

Domitianus regeerde over het Romeinse Rijk van 81 tot 96 na Chr. Hij werd keizer op 29-jarige leeftijd. Hij was de laatste keizer van de Flavische dynastie.

Zijn regeringsperiode geldt als één van de gouden tijden van het imperium. Toch werd hij vermoord en na zijn dood bespot, verguisd en uiteindelijk vergeten.

Maar hoe was Domitianus werkelijk als keizer? Het is zonder meer duidelijk dat Domitianus een complexe figuur was, niet altijd begrepen door zijn tijdgenoten en al zeker niet door het nageslacht die hun oordeel baseerden op historische en literaire bronnen die Domitianus meestal omschrijven als een weinig sympathieke en achterdochtige tiran.

Domitianus_Rome (8)

Portretbuste van Domitianus met acanthusbladeren
(Foto: Ny Carlsberg Glyptotek, Kopenhagen)

De analyse van materiële en vooral epigrafische bronnen, heeft recent echter een ander beeld geschetst van Domitianus.

Hij begon zijn regeerperiode weliswaar op erg autoritaire wijze, maar toch was Domitianus een keizer met aandacht voor een goed bestuur en goede relaties met het leger en het volk, toegewijd aan de goden en een hervormer van de moraliteit van de mensen.

Al liep het met die relaties vaak niet zo goed als hij zelf zou willen. Dat leidde tot gemor, opstandig gedrag, wat dan weer de achterdocht van de keizer voedde en hij zich vaak geroepen voelde om met harde hand op te treden.

Domitianus_Rome (10)

Marmeren hoofd van Domizia Longina
(RMN-Grand Palais (musée du Louvre), Hervé Lewandowski)

De gewelddadige damnatio memoriae die, volgens de dramatische getuigenissen van Suetonius en Cassius Dio, onmiddellijk na zijn dood zou hebben geleid tot de sloop van standbeelden en het wissen van zijn naam uit openbare inscripties, bleef eigenlijk beperkt tot enkele lokale ingrepen.

Het grote aantal beelden en portretten die vandaag nog resteren van de keizer en die afkomstig zijn uit het hele Romeinse Rijk, tonen aan dat het uitwissen van de nagedachtenis aan Domitianus eigenlijk vrij beperkt bleef.

Domitianus_Rome (9)

Portret van een vrouwelijk personage,
de zogenaamde Fonseca-buste, Capitolijnse Musea
(Foto: © Roma Capitale, Sovrintendenza Capitolina
ai Beni Culturali, Zeno Colantoni)

Met zijn vader Vespasianus en broer Titus vormde Domitianus de Flavische dynastie. Kunst en literatuur vierden hoogtij in hun regeringsperiodes.

Maar er vonden toen ook opmerkelijke historische gebeurtenissen plaats. Daaronder de verwoesting van Jeruzalem (70 na Chr.) en de uitbarsting van de Vesuvius (79 na Chr.), waarbij Pompeï en Herculaneum voor altijd in de tijd bevroren bleven.

Domitianus maakte ook een enorme brand in Rome mee (80 na Chr.), een gebeurtenis die aanleiding gaf tot een ware bouwexplosie.

Veel van de monumentale projecten die in de tijd van Domitianus werden gerealiseerd of de indrukwekkende restanten ervan, zijn vandaag nog steeds te zien.

Daaronder het Colosseum dat door de Flavische keizers werd voltooid, de boog van Titus, het paleis van Domitianus op de Palatijn, het Circus Maximus en de resten van zijn stadion onder de huidige Piazza Navona, een plein dat er zijn vorm aan te danken heeft.

Domiziano Imperatore. Odio e amore
Tot 29 januari 2023
Capitolijnse musea, Villa Caffarelli
Elke dag 9.30-19.30 uur (laatste toegang om 18.30 uur)
https://www.museicapitolini.org/it/mostre_ed_eventi/mostre

Domitianus_Rome (12)

DOMITIANUS – KORTE BIO

Domitianus Titus Flavius (51-96) was de tweede zoon van Vespasianus en broer van de kinderloze Titus die hij opvolgde als keizer van Rome van 81 tot 96. De regeerstijl van Domitianus zorgde al snel voor reacties van de Romeinse aristocratie, onder andere in de vorm van samenzwering en opstand. De keizer werd hierdoor erg achterdochtig, zodat hij een ware terreur tegen de Romeinse aristocratie ontketende en processen wegens majesteitsschennis voerde.

Voor het Romeinse rijk als geheel toonde hij zich echter een bekwaam en krachtig bestuurder, die de bestuurstradities van zijn vader en broer grotendeels voortzette. Misbruiken strafte hij met ijzeren hand, zodat er bijvoorbeeld van afpersingen onder zijn bewind nauwelijks sprake was.

Ook uit militair oogpunt verdient zijn bewind waardering. De met Decebalus, de vorst der Daciërs, gesloten vrede was volstrekt niet zo dwaas en vernederend als weleens wordt gezegd. De terugroeping van Agricola uit Britannia was niet misplaatst of onrechtvaardig, zoals de overlevering wil. Domitianus’ optreden tegen de Chatti in Germanië was een succes en de aanleg van de limes in Germanië betekende een aanzienlijke verbetering van de grensverdediging.

In 96 kwam Domitianus vermoedelijk met medeweten van zijn vrouw Domitia (de dochter van Corbulo) door een moordaanslag om het leven. Zijn nagedachtenis werd door de senaat vervloekt (damnatio memoriae), al viel het uitwissen van de herinnering aan deze keizer nogal mee. Er bleven talrijke bustes en beelden van hem bewaard. Om van de talrijke grote bouwwerken in Rome nog maar te zwijgen. Met deze keizer eindigde ook de Flavische dynastie.

Brand vernielt filmset in Cinecittà

5 augustus 2022

In de filmstudio Cinecittà in Rome is een filmset afgebrand. Daardoor moeten de opnames van het vervolg op de Netflix-film The Old Guard met onder meer Charlize Theron, Uma Thurman en Matthias Schoenaerts tijdelijk worden onderbroken.

De filmmakers hadden een stukje van de stad Firenze nagebouwd zoals ze er in de vijftiende eeuw uitzag. Dit decor is nu vernield.

cinecitta (4)

Er kwamen drie brandweerploegen ter plaatsen die de brand relatief snel onder controle kregen. Er vielen geen gewonden en de schade is al bij al nog beperkt.

De filmset is wel volledig verloren. De rookwolken aan de Via Tuscolana waren in een groot deel van Rome te zien.

De oorzaak van de brand is nog niet gekend. De hitte waaronder Rome nu al maanden gebukt gaat en de extreme droogte door het maandenlange gebrek aan regen, heeft wellicht bijgedragen aan de verspreiding van het vuur.

Het is overigens niet de eerste keer dat de bekende filmstudio af te rekenen krijgt met brand.

Cinecittà (Italiaans voor ‘Cinemastad’) is een indrukwekkend complex met onder andere pleinen en tuinen, drie restaurants, verscheidene woongebouwen voor leidinggevenden en werknemers, zestien opnamestudio’s en kleedkamers voorzien van alle comfort.

cinecitta1

In Cinecittà kwamen heel wat beroemde films tot stand. Federico Fellini maakte er onder andere La Dolce Vita, Otto e Mezzo en Amarcord. De decors van die films zijn daar nog altijd opgeslagen.

De filmstudio’s zelf vormden ook meermaals het decor voor een film, zoals voor Bellissima van Luchino Visconti en Intervista van Fellini.

cinecitta2

In de jaren vijftig kreeg Cinecittà zelfs de bijnaam ‘Hollywood aan de Tiber’, omdat ze gretig werden gebruikt door Amerikaanse filmmaatschappijen, vooral voor de zogenaamde peplumdrama’s, films over het klassieke Rome. Mervyn LeRoy maakte er zijn Quo Vadis (1951) en Wiliam Wyler Ben Hur (1959).

Cinecittà werd op 27 april 1937 opgericht door de Italiaanse leider Benito Mussolini. De filmstudio moest ingaan tegen de sterke opkomst van de Hollywoodfilms. Een sterk distributienetwerk voor Italiaanse films en de zogenaamde Wet Alfieri, een wet die aan de Italiaanse film een aanzienlijke staatssubsidie gaf, moesten hiervoor zorgen. Bovendien werden, met behulp van tientallen tijdschriften, de Italiaanse filmsterren fors gepromoot.

cinecitta (3)

Door deze maatregelen steeg de productie van Italiaanse films naar zo’n tachtig per jaar. Vreemd genoeg gebruikte het fascistische bewind de cinema nauwelijks voor de productie van propagandafilms. De filmindustrie werd door Mussolini vooral ingezet voor economische doeleinden.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd de filmstudio gebombardeerd. Na de oorlog, in de jaren ’50 en “60 volgde een bloeiperiode, toen er verschillende grote Amerikaanse filmproducties werden opgenomen. Na een periode dat het faillissement zeer dichtbij was, werd Cinecittà geprivatiseerd.

Hoge temperatuur zeewater leidt tot vissterfte

4 augustus 2022

De reeds maanden aanhoudende hitte in Italië heeft nu ook gevolgen voor het leven in zee. Het zeewater aan de meeste Italiaanse kusten is gemiddeld twee tot drie graden warmer dan normaal rond deze tijd.

Vooral in de Tyrreense Zee en voor de kusten van Lazio (Rome), Toscane, Sicilië en Calabrië, worden temperaturen tot dertig graden gemeten.

Ook rond de Eolische Eilanden (Salina, Lipari, Stromboli, Panarea, Filicudi, Alicudi en Vulcano) en in de Adriatische Zee aan de oostkust van het land, is de watertemperatuur flink opgelopen.

zee

De hoge temperaturen kunnen leiden tot massale vissterfte. Bovendien zorgt het warmere water ervoor dat de lucht minder afkoelt, wat nog fellere hittegolven boven land kan veroorzaken.

Zodra de temperaturen wat afkoelen is ook hevige neerslag mogelijk, met overstromingen in de kustgebieden als gevolg. Dat fenomeen kan vooral optreden in bergachtige gebieden dicht bij de kust die door de opstijgende lucht meer regenwolken vangen.

Afkoeling van het zeewater zit er de komende weken niet in. Er zijn nieuwe hittegolven op komst. Voor Rome geldt morgen alweer het hoogste waarschuwingsniveau.

Straatanimatie op de Via dei Fori Imperiali en de Via dei Cerchi

3 augustus 2022

Van 4 tot 23 augustus, telkens van 20.30 tot 23.30 uur, vormen de Via dei Fori Imperiali en Via dei Cerchi het decor voor straattheater, muziek en andere live optredens.

De artiesten werden vooraf geselecteerd door het stadsbestuur. De winnaars krijgen toestemming om op vooraf bepaalde plekken in de archeologische zone hun act te brengen.

viaforileeg

De acts moeten worden gebracht met respect voor het archeologische erfgoed en zijn aan strenge criteria onderworpen. De stad Rome wil op die manier de kwaliteit van de straatanimatie bewaken.

Om deel te nemen aan de wedstrijd moesten de kandidaten zich inschrijven via een openbare aanbesteding die op 20 juli afliep.

Rome opent een nieuw museum

1 augustus 2022

In Rome opende zopas een nieuw museum, het Museo dell’Arte Salvata. Daar worden kunstvoorwerpen getoond die in het verleden zijn geplunderd van archeologische sites of werden gestolen uit musea in Italië en die vervolgens naar het buitenland werden gesmokkeld of illegaal verkocht.

salvata (8)

Heel wat artefacten worden opgespoord en teruggehaald door het Comando Carabinieri Tutela Patrimonio Culturale (TPC), een gespecialiseerde eenheid van de politie die zich bezighoudt met misdaden die te maken hebben met kunst en de illegale handel in en opgravingen van archeologische voorwerpen.

Het Museo dell’Arte Salvata is ondergebracht in de Aula Ottogona, de achthoekige hal in de Thermen van Diocletianus, beter bekend als het voormalige Planetarium van de stad Rome, niet ver van het treinstation Termini.

salvata (6)

Daardoor wordt het nieuwe museum een officieel onderdeel van het netwerk van het Museo Nazionale Romano dat naast de Thermen van Diocletianus ook nog de Crypta Balbi, het Palazzo Altemps en het Palazzo Massimo omvat.

Roofkunst die werd opgespoord en teruggehaald door de kunstpolitie, was in Rome doorgaans twee keer per jaar te zien door het publiek. Dat gebeurde met een tijdelijke tentoonstelling, waarna de kunstvoorwerpen terugkeerden naar hun rechtmatige eigenaar.

salvata (5)

Die tijdelijke tentoonstellingen krijgen nu een permanente locatie en de getoonde collectie zal dan ook regelmatig wijzigen. Het principe is immers dat elk werk moet terugkeren naar zijn plek van herkomst of naar een museum in de buurt ervan.

Al is de plek van herkomst niet altijd even gemakkelijk vast te stellen. De meeste voorwerpen worden immers gestolen door grafrovers, de zogenaamde tombaroli, of worden weggehaald door schatgravers op een nog niet ontsloten archeologische site.

salvata (1)

Daarna vinden ze, al dan niet met vervalste certificaten, hun weg naar veilinghuizen, privécollecties en zelfs musea. Er is veel geld gemoeid met de smokkel en handel in roofkunst.

De TPC is echter behoorlijk succesvol in het oprollen van dergelijke netwerken, al glippen er ongetwijfeld nog vele kunstvoorwerpen door de mazen van het net.

Een particulier die bijvoorbeeld bij werken in zijn tuin een vondst doet en die niet aangeeft, kan het artefact geruisloos doen verdwijnen naar het buitenland en de opbrengst in zijn zak steken zonder dat de overheid er ook maar iets van afweet.

salvata (2)

De collectie in het nieuwe museum omvat momenteel ongeveer 260 Etruskische, Griekse en Romeinse kunstvoorwerpen. Het grootste deel van de actuele collectie werd teruggevonden tijdens een grootschalige operatie die de Italiaanse agenten het voorbije jaar uitvoerden in Manhattan, met medewerking van de politie van New York en de Amerikaanse autoriteiten.

De kunstvoorwerpen werden op verschillende locaties in beslag genomen in musea, bij veilinghuizen en bij privéverzamelaars. De artefacten waren afkomstig van clandestiene opgravingen, stonden geseind als gestolen of werden illegaal vanuit Italië naar het buitenland geëxporteerd.

salvata (7)

Het gaat om een repatriëring ter waarde van 10 miljoen dollar. Het werk van de kunstpolitie wordt in Italië erg gewaardeerd. In 2009 werd zelfs een postzegel aan de eenheid opgedragen.

De inrichting van het nieuwe museum, bestaande uit vitrines en modulaire panelen, al naargelang het soort werken die worden tentoongesteld, maakt het mogelijk om de indeling van de hal indien nodig op een vlotte manier te wijzigen.

salvata (3)

De onophoudelijke recuperatie van kunstwerken zal zorgen voor een permanente tentoonstelling, waarvan de inhoud dus echter regelmatig zal wisselen.

De actuele collectie is in het nieuwe museum te zien tot en met 15 oktober 2022. Daarna komen er andere kunstvoorwerpen in de plaats.

Het museum is open van dinsdag tot en met zondag van 11 tot 18 uur (laatste toegang om 17 uur). Maandag gesloten.

Gratis voor wie een ticket heeft voor de Thermen van Diocletianus of een combiticket voor de Museo Nazionale Romano.

Museo dell’Arte Salvata
Aula Ottagona del Museo Nazionale Romano
Via Giuseppe Romita 8, Rome
https://museonazionaleromano.beniculturali.it/

salvata

Ontspanningsstrand Tiberis blijft ook na de zomer open

30 juli 2022

Aan de oevers van de Tiber, vlakbij de Ponte Guglielmo Marconi in het zuiden van Rome, is het ontspanningsstrand Tiberis weer geopend.

Sinds het enkele jaren in het leven werd geroepen, vinden talrijke Romeinen en soms ook wel wat toeristen hun weg naar dit stukje strand aan de rivier. Met dit snikhete weer in de zon gaan liggen is geen goed idee, maar vele Romeinen en bij uitbreiding talrijke Italianen zijn er dol op.

Gelukkig bevindt Tiberis zich in het groen en zijn er volop mogelijkheden om je te ontspannen en af te koelen. Wie hier komt doet het ook om even aan de drukte en de hitte in de stad te ontsnappen.

Tiberis is gratis toegankelijk en behalve op maandag dagelijks open van 8 tot 1 uur en dit tot (voorlopig) 12 september. Nieuw is dat er dit jaar ook avondevenementen zijn en dat het stadsbestuur Tiberis voortaan het grootste gedeelte van het jaar wil openen, tot ver na het zomerseizoen.

De organisatorische aanpak van Tiberis is dit jaar ook volledig anders dan de voorgaande edities. Het strand is nu toegankelijk van ‘s morgens tot middernacht.

Rome werkt al een hele tijd aan de herontwikkeling van de oevers van de rivier en een langdurige opening van Tiberis past daarin.

Het strand is ingericht met een honderdtal ligbedden en vijftig zonneparasols. Ook die zijn gratis te gebruiken. Er zijn vijf douches, waarvan eentje bestemd is voor mindervaliden.

Je kan er deelnemen aan allerlei activiteiten zoals gymnastiek of yogalessen. Er staan pingpongtafels, toestellen waarop je tafelvoetbal kan spelen en er zijn terreinen voor beachvolleybal. Er zijn ook schaduwruimtes en vernevelingsystemen.

Nieuw zijn dus ook de avondevenementen waarbij op vrijdag, zaterdag en zondag muziek van allerlei genres wordt gebracht, van jazz, tot blues en rock. De concerten zijn wel betalend: tickets kosten 10 euro, maar daarbij is een drankje inbegrepen. De avondevenementen beginnen om 21 uur.

Tiberis (1)

Tiberis werd voor het eerst aangelegd in 2018. Dat gebeurde op een stuk herwonnen moerasgrond vlakbij de Marconibrug, tussen de districten San Paolo en Marconi, ten zuiden van het stadscentrum.

In de betrokken zone lag brandgevaarlijk afval en, helemaal verborgen in het groen, bevonden zich zelfs een aantal illegale woningen. Dat werd allemaal opgeruimd waardoor een strook grond van ongeveer 10.000 m² beschikbaar kwam en waarop vervolgens het kunstmatige strand werd ingericht.

Tiberis is niet alleen maar een strand, maar ook een ruimte voor gezelligheid waar je een praatje kan maken, een plek waar ook kinderen zich kunnen amuseren in een schaduwrijke speelruimte en waar je gratis kan sporten. In totaal kunnen er tegelijk 200 mensen terecht.

Tiberis is niet het eerste kunstmatige strandproject aan de Tiber. Reeds in 2005 introduceerde de toenmalige burgemeester Walter Veltroni een strandplek met de naam Tevere Village vlakbij Castel Sant’Angelo, tussen de Ponte Sant’Angelo en Ponte Umberto I. Dat initiatief kende echter niet het verhoopte succes en werd na een paar jaar weer opgedoekt.

Tiberis is één van de initiatieven waarmee het stadsbestuur meer leven wil brengen in de onmiddellijke omgeving van de Tiberoevers. Vooral in het zuidelijke, dicht bebouwde stedelijke gedeelte van het riviergebied, ziet de omgeving er meestal niet zo fraai uit.

Er ligt vaak afval, zowel langs de oevers als in het water (wrakken, gewoon afval, afgeknakte bomen, soms zelfs dode dieren, …). Daklozen en zwervers komen er slapen en er worden zelfs primitieve woningen gebouwd en weer afgebroken zonder enige vergunning. Die quasi-wetteloosheid wil Rome aanpakken met een herontwikkelingsproject voor de hele Tiberzone.

Het grootste probleem langs de Tiber zijn de vaak goed verborgen illegale of gekraakte huisjes langs het riviergebied. De bewoners leven erg onveilig. Bij overstromingen of plots veranderende weersomstandigheden dreigt zelfs levensgevaar.

Het stadsbestuur is er zich ook van bewust dat dergelijke marginaliteit soms ook snel kan ontaarden in kleine criminaliteit. Ook dat wil men voorkomen met het herontwikkelingsproject. Om in het uitgestrekte moerassige gebied illegale hutjes en gebouwtjes op te sporen worden nu en dan drones ingezet.

Het stadsbestuur van Rome en de regio Lazio werken samen inzake het veiligheidsbeheer van de Tiber en de bewaking van de rivier, vooral met de bedoeling illegale zaken en gedrag op te sporen en die problemen ook meteen aan te pakken.

Dat kan gebeuren door uitzettingen, het voorkomen dat illegaal afval wordt gedumpt en, als dat toch gebeurt, het zo snel mogelijk verwijderen. Ook een degelijk groenonderhoud hoort daarbij.

Rome kampt echter met een totale versnippering van bevoegdheden en instanties die te maken hebben met de Tiber. Het is een enorm probleem dat hij het beheer en het onderhoud van de Tiber tientallen instanties betrokken zijn.

De overstromingsgebieden van de Tiber zijn eigendom van de Italiaanse staat maar worden beheerd door de regio Lazio. De bruggen over de rivier, de borstweringen, de trappen vanaf de bruggen naar de Tiberoever, het onderhoud van de ongeveer 70 km fietspaden langs de oevers, het skatepark Ponte della Musica en het gebied rond Ponte Marconi zijn toevertrouwd aan het stadsbestuur van Rome.

Alle andere verantwoordelijkheden zijn in handen van meer dan een dozijn andere instellingen of verenigingen. Zo is het algemene beheer van de rivierbedding (het schoonmaken en het baggeren) een exclusieve regionale bevoegdheid.

Bij de Tiber zijn onder meer betrokken: de verschillende overheden (de stad Rome, de regio Lazio, de gemeente Fiumicino), de havenbesturen (Capitaneria di Porto, Autorità di Bacino, …), verschillende agentschappen en toezichthouders (de Protezione civile, het Dipartimento Tutela Ambientale, het Dipartimento Sviluppo infrastrutture e manutenzione urbana (Simu), het Dipartimento Urbanistica en de stedelijke politie of de Polizia Municipale, de Sovrintendenza Capitolina, …).

Maar ook verenigingen zoals Legambiente Lazio, Retake Roma, Italia Nostra, de Associazione italiana Architettura del Paesaggio Lazio, de Associazione Due ruote d’Italia, Cittadinanzattiva Lazio, de Associazione Tevereterno e Circolo magistrati Corte dei Conti, …) hebben te maken met de Tiber.

Dit lijstje is zeker niet volledig, maar het zorgt nu al voor duizelingen. Het is een voorbeeld van hoe de versnippering van talrijke administratieve diensten en andere belanghebbende partijen elke fatsoenlijke vooruitgang in Rome (en bij uitbreiding in heel Italië) al dan niet gewild (kunnen) afremmen. Er moet in dit verband nog veel werk worden verricht.

Tiberis 2022
Lungotevere Dante 1 (Ponte Marconi), Rome
Dagelijks open van 8 tot 1 uur, behalve op maandag
Gratis toegang
Avondconcerten op vrijdag, zaterdag en zondag (10 euro)
Voorlopig tot 12 september, mogelijk verlengd

Modeshow met dans en filmfragmenten op de Via Veneto

28 juli 2022

Op de Via Vittorio Veneto in Rome wordt vandaag 28 juli van 21 tot 23 uur Roma è di moda georganiseerd, een grootschalige modeshow die het beste toont van de hedendaagse Italiaanse mode-ontwerpers. De straat is tijdelijk afgesloten voor auto- en busverkeer.

De modeshow toont ontwerpen van Alessandro Consiglio, Federico Firoldi, Francesca Liberatore, Lineapiù Italia en Guillermo Mariotto.

Het evenement wordt gepresenteerd door Pino Strabioli en Ema Stokholma en krijgt medewerking van internationale fotomodellen.

De actrices Nancy Brilli en Paola Minaccioni imiteren fragmenten uit films die verband houden met Federico Fellini, Ennio Flaiano en Anna Magnani.

Roma_moda

Afwisselend worden optredens gegeven door dansers van het Teatro dell’Opera di Roma treden op tegen een achtergrond van filmbeelden uit de jaren ’60, een periode die wereldwijd bekend raakte als het Dolce Vita-tijdperk en waarin de Via Veneto vaak een rol speelde.

Ook aanwezig is Rino Barillari, de beroemde Romeinse fotograaf die in Rome bekend is als de koning van de paparazzi en die model stond voor verschillende generaties vakgenoten.

Enkele dagen geleden werd op de Via Veneto nog een openluchtvoorstelling van Roman Holiday georganiseerd, de beroemde film uit 1953 van William Wyler, met in de hoofdrollen Audrey Hepburn en Gregory Peck.

Maak een archeologische opgraving mee in Rome

27 juli 2022

Ter hoogte van Largo Corrado Ricci zijn opgravingen aan de gang. Gedurende vier dagen in juli en augustus verwelkomen archeologen en kunsthistorici uitzonderlijk bezoekers op de site.

Dankzij Scavi in Comune, een nieuw initiatief van de stad Rome, krijgen geïnteresseerden de kans om de evolutie van de opgraving te volgen en te zien wat normaal gezien strikt beperkt blijft tot de research- en werkkamers van de archeologen.

opgravingen_largo_corrado_ricci

De opgraving vindt plaats in de noordoostelijke hoek van het Forum van de Vrede, vlakbij de zogenaamde ‘Colonnacce’.

Dit gebied heeft een eeuwenlange geschiedenis van stedelijke gelaagdheid doorgemaakt die dit archeologische onderzoek aan het licht wil brengen.

Bezoekers zijn vandaag 27 juli welkom, evenals op de woensdagen 3, 10 en 31 augustus, telkens van 15 tot 16 uur. Vooraf aanmelden is nodig, via tel. 06 06 08 (dagelijks van 9 tot 19 uur).

Tentoonstelling over paus Adrianus VI in de Maurits Sabbebibliotheek in Leuven

25 juli 2022

In de Maurits Sabbebibliotheek in Leuven opent vandaag een kleine tentoonstelling over paus Adrianus VI. De expo is gratis te bezoeken tot 3 oktober 2022. De toegang is gratis.

Er is een bezoekersgids in het Nederlands en het Engels beschikbaar. De curatoren van deze expo zijn Nathalie Roland en Michiel Verweij die beiden eerder al instonden voor de tentoonstelling Ovidius in metamorfose, die eind 2019, begin 2020 te zien was in de Leuvense Universiteitsbibliotheek.

adrianus_VI (15)

500 jaar geleden, op 9 januari 1522, werd de gewezen Leuvense hoogleraar Adrianus Florensz van Utrecht onverwacht tot paus gekozen. In het anderhalve jaar dat zijn pontificaat zou duren, probeerde hij een begin te maken met een hervorming van de Curie in Rome en met een antwoord op de Reformatie van Maarten Luther. Bij testament stichtte hij in 1523 het Pauscollege in Leuven, dat recent prachtig werd gerestaureerd.

In de tentoonstelling in de Maurits Sabbebibliotheek worden de schijnwerpers gericht op Adrianus’ jarenlange activiteit in Leuven, op de geschriften die hieruit voortkwamen, alsook op zijn korte pontificaat in Rome, meer bepaald op de kwestie van Luther en Adrianus’ verhouding tot Desiderius Erasmus. Er worden een veertigtal objecten tentoongesteld.

De Maurits Sabbebibliotheek is een onderzoeksbibliotheek van de Faculteit Theologie en Religiewetenschappen (KU Leuven) en een erfgoedbibliotheek waar historisch belangrijke stukken worden bewaard. Volgens de American Theological Library Association is het de grootste theologische bibliotheek ter wereld met jaarlijks meer dan 100.000 bezoekers.

We laten hierna curator dr. Michiel Verweij aan het woord, die in de inleiding van de bezoekersgids het leven en de carrière van Adrianus VI uitstekend samenvat. De tekst biedt tevens een goede informatieve achtergrond voor wie de tentoonstelling wil bezoeken.

adrianus_VI (3)
Canaglia brutta e ria
Ch’ha fatto un papa senza saper come,
Fiammingo, mai non visto e senza nome.

Canaille, lelijk gespuis,
kiest een paus en weet niet wat het doet,
een Vlaming, nooit gezien en anoniem.’

Met deze niet al te vriendelijke woorden gaf een anonieme Romein uiting aan zijn gevoelens onmiddellijk na het eind van het conclaaf dat op 9 januari 1522 Adrianus VI tot paus gekozen had. Afgezien van zijn overduidelijke irritatie, zat de auteur van dit epigram er niet helemaal naast: Adrianus was fiammingo, mai visto e senza nome.

Adrianus werd geboren op 2 maart 1459 in Utrecht in het huidige Nederland. Zijn vader was een ambachtsman, niet arm, maar ook niet echt rijk. Zoals zo velen van zijn medepoorters had hij geen familienaam. Vandaar dat Adrianus altijd tekende met Adrianus Florencii ‘Adrianus, zoon van Floris’ of Adrianus de Traiecto ‘Adrianus van Utrecht’.

Vergeleken met de adellijke Romeinse families en de even adellijke Borgia’s uit het Spaanse Valencia, die in Rome de dienst uitmaakten, had Adrianus geen naam of stamboom om trots op te zijn: hij was inderdaad senza nome.

Hij was eveneens Fiammingo, al kan dat voor ons moeilijk zijn om meteen te begrijpen. Wij zijn zo gewend dat Adrianus de ‘enige Nederlandse paus’ of zelfs ein deutscher Papst genoemd wordt dat het adjectief fiammingo ‘Vlaams’ in deze context vreemd klinkt.

Maar in dit geval had de anonieme auteur het bij het rechte eind: de inwoners van de Lage Landen die aan het begin van de 16de eeuw een aparte en onderscheiden eenheid begonnen te vormen op basis van de Bourgondisch-Habsburgse dynastie, werden generaliserend in Italië Fiamminghi en in Spanje Flamencos genoemd.

Er bestond nog geen scheiding tussen Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden en deze termen hebben tot aan het eind van de 16de eeuw zelfs geen betekenis. Het territorium van de Nederlanden was grotendeels deel van het Heilige Roomse Rijk en Adrianus kan zichzelf op grond daarvan als Germanus hebben beschouwd, maar hij heeft vermoedelijk nooit een voet in het huidige Duitsland gezet.

Wie hem een Duitse paus noemt, suggereert ‘Duits’ in de moderne betekenis en dat maakt deze aanduiding problematisch. Moderne nationale grenzen dienen buiten historische beschrijvingen te blijven: ze zijn vaak te veel beladen met nationale (of zelfs nationalistische) sentimenten.

adrianus_VI (11)

Fiammingo dus. Adrianus’ vader stierf toen de toekomstige paus nog een jongen was, maar hij liet blijkbaar genoeg geld na om voor zijn zoon het bezoek aan een Latijnse school mogelijk te maken. Aangezien Utrecht op dat moment geen befaamde school had, ging Adrianus naar de IJsselstreek, oostelijk van Utrecht, meer bepaald naar Zwolle.

Vanaf de 14de eeuw was de IJsselstreek de basis geweest van de Devotio Moderna, de Moderne Devotie, een beweging die een meer praktische vroomheid nastreefde en onder meer een dagelijks gewetensonderzoek eiste.

Hoewel Adrianus nooit formeel tot een van de groepen die uit de Moderne Devotie voortkwamen, behoord heeft, onderging hij wel de invloed van deze beweging en sommige gewoonten en ideeen zouden hem zijn hele leven bij blijven.

Adrianus bleek een briljante leerling en hij kon zijn studie verderzetten. De dag dat hij de Brabantse universiteitsstad Leuven binnentrok, was waarschijnlijk de meest beslissende stap, het cruciale moment in zijn hele leven. Adrianus zou altijd eerst en vooral iemand van de universiteit, van Leuven zijn.

Op 1 juni 1476 werd Adrianus officieel in het register van de Leuvense universiteit ingeschreven. Twee jaar later, in 1478, zou hij als primus, als nummer 1, voor het examen van de faculteit van de Artes slagen, de faculteit waaraan iedereen zijn studie moest beginnen. Een duidelijk teken van zijn briljante intellectuele capaciteiten.

Adrianus studeerde vervolgens theologie: dertien jaar later, in 1491, behaalde hij de graad van doctor. In 1490 was hij al begonnen om colleges te geven in de faculteit van de theologie: hij zou dat blijven doen totdat andere bezigheden te veel tijd vergden.

In feite werd Adrianus van Utrecht de leidende theoloog van Leuven en de docent van de belangrijkste Leuvense theologen die in het begin van de 16de eeuw tegen Maarten Luther en zijn partijgenoten in het strijdperk zouden treden.

De Maurits Sabbebibliotheek, de bibliotheek van de Leuvense faculteit van theologie, bewaart in haar rijke verzameling een autograaf handschrift van Adrianus’ werken: een commentaar op boek IV van de Sententiae van Petrus Lombardus en zijn Quaestiones quodlibeticae.

adrianus_VI (4)

In 1497 werd Adrianus benoemd tot deken van het kapittel van de Leuvense Sint-Pieterskerk: dat maakte hem niet alleen de vicekanselier van de universiteit, maar ook de hoogste kerkelijke autoriteit in de stad. In het handschrift dat zo net ter sprake kwam, staan ook verscheidene toespraken en preken die Adrianus in deze hoedanigheden hield.

Van tijd tot tijd verzamelde hij de Leuvense geestelijkheid voor devotie-oefeningen en vermanende woorden. Dat werd niet altijd vriendelijk onthaald; bij een gelegenheid spoorde Adrianus een kanunnik aan met zijn maitresse te breken. Het resultaat was een poging om de toekomstige paus met arsenicum in zijn kool te vergiftigen, maar, zoals u zult hebben vermoed, overleefde Adrianus deze poging.

De 15de en 16de eeuw zijn bekend vanwege de opeenhoping van prebenden, de benoemingen tot kanunnik, kapelaan of andere functies om zuiver financiële redenen. Deze opeenhoping van functies, benoemingen en rijkdom was een van de gesels van de Kerk en tegelijk een van de voornaamste bezigheden van de Romeinse administratie.

Adrianus nam hieraan deel, maar in bescheiden mate. Het kerkelijk recht voorzag de mogelijkheid om drie prebenden te genieten in absentia, dus zonder dat de persoon in kwestie de functie daadwerkelijk uitoefende: Adrianus zou dit aantal streng respecteren en zelfs een prebende opgeven als er zich een andere (interessantere) aandiende.

Het was trouwens gebruikelijk dat uit dit soort benoemingen de salarissen van de Leuvense professoren werden betaald: het volledige kapittel van Sint-Pieter in Leuven bestond uit hoogleraren.

adrianus_VI (18)

Afgezien van zijn prebende in Sint-Pieter was Adrianus onder meer nog rector van de kerk van het Groot Begijnhof in Leuven (een functie die hij overigens daadwerkelijk waarnam) en pastoor van Goedereede (Zuid-Holland). Vergeleken met zijn meeste collega’s was Adrianus een voorbeeld van gematigdheid.

Hij verwierf evenwel voldoende rijkdom om een fraai huis in de Leuvense ‘s-Meiersstraat te kopen waarin hij per testament een college voor arme studenten theologie zou stichten. Dit college, het Pauscollege, bestaat nog steeds, zij het in een herbouw uit de 18de eeuw. (foto boven en onder).

Aan het begin van de 16de eeuw was Adrianus één van de leidende figuren van de universiteit geworden en zijn intelligentie en persoonlijke integriteit begonnen ook elders aandacht te trekken.

In 1506 overleed Filips de Schone, hertog van Bourgondië, plotseling op veel te jonge leeftijd. Zijn opvolger, Karel, was zes jaar en de regering werd waargenomen door zijn grootvader Maximiliaan van Habsburg die zijn dochter Margaretha van Oostenrijk als landvoogdes aanstelde.

De nieuwe landvoogdes was een opmerkelijke dame, zeer gecultiveerd, die van haar hof in Mechelen een echt intellectueel en cultureel centrum zou maken.

In 1506 nodigde Margaretha Adrianus uit om één van haar raadsheren te worden en in 1507 belastte ze Adrianus met een deel van de opvoeding van de troonopvolger, meer bepaald met diens intellectuele vorming in Latijn en godsdienst.

Aanvankelijk vonden deze lessen plaats in het oude kasteel van de hertogen van Brabant in Leuven, de zogenaamde Keizersberg, maar spoedig verhuisde Karel naar Mechelen en moest Adrianus volgen.

In feite zouden Adrianus’ activiteiten aan het hof hem steeds meer opslorpen en hem minder tijd gunnen voor de universiteit en zijn studie.

adrianus_VI (19)

Toen Karel 15 was, vond hij een unieke manier om zijn leermeester kwijt te raken: hij zond Adrianus op een diplomatieke missie naar Spanje. Karels moeder was de Spaanse prinses Juana van Castilie en het Spaanse deel van de erfenis werd beheerd door Karels andere grootvader, Ferdinand van Aragon.

Deze had inmiddels een respectabele leeftijd bereikt en had een duidelijke voorkeur voor Karels broer Ferdinand als opvolger in de Spaanse bezittingen. Karel zelf was hier aanzienlijk minder enthousiast over en hij stuurde Adrianus nu naar Spanje om de Spaanse erfenis voor hem zelf veilig te stellen.

Na enkele ongeduldige brieven van Karel bereikte Adrianus zijn doel in het begin van januari 1516: geen moment te vroeg, want Ferdinand van Aragon overleed op 23 januari 1516. Karel was tevreden, maar voorlopig moest Adrianus hem ter plaatse vervangen.

Op dat moment werd Spanje bestuurd door een machtige minister, kardinaal Jimenez de Cisneros (1436-1517). Adrianus was enkel een universiteitsprofessor.

Hij was een man senza nome en kon nauwelijks verwachten dat hij zich zou kunnen doorzetten tegenover Cisneros, kardinaal, aartsbisschop van Toledo, primaat van Spanje, grootinquisiteur van Castilië, kortom, één van de machtigste mannen van het land.

adrianus_VI (17)

Adrianus was een verstandig man en hij besloot zijn aandacht te bepreken tot zuiver kerkelijke aangelegenheden. Op hetzelfde moment wist de Habsburgse lobby in Rome de ene na de andere benoeming voor hem in de wacht te slepen, zodat Adrianus snel steeg in de kerkelijke hiërarchie.

In 1516 werd hij bisschop van Tortosa en grootinquisiteur van Aragon: het jaar daarop werd hij op de uitdrukkelijke wens van Karel V tot kardinaal gecreëerd (met de SS. Giovanni e Paolo op de Celio als titelkerk).

Dit kardinaalschap werd onderhandeld door de Habsburgse agent of procurator in Rome, Willem van Enckenvoirt. Van Enckenvoirt werd in 1464 geboren in het Brabantse Mierlo en is in Rome geattesteerd vanaf 1489. Hij werd daar procurator en pauselijke notaris met een zeker succes en werd met name ingezet door de Habsburgers. Hij zou Adrianus’ rechterhand in Rome zijn.

Men heeft vaak gesuggereerd dat beiden elkaar vanuit Leuven kenden, maar er is geen enkel bewijs dat Van Enckenvoirt ooit in Leuven gestudeerd heeft. Adrianus’ pontificaat mag dan wel een sterke Leuvense touch hebben gehad, het was geen Leuvense samenzwering.

Na Cisneros’ dood in 1517 nam Adrianus de zaken over. Hij ontving Karel in Spanje toen deze zijn territoria in bezit nam, maar toen hij in 1519 naar Aken vertrok om de keizerskroon van het heilige Roomse Rijk veilig te stellen, bleef Adrianus achter in een land in beroering. Beroering die spoedig zou overgaan in een echte opstand, die van de Spaanse Comuneros.

Volledig aan zichzelf overgelaten volgde Adrianus een unieke strategie: hij wachtte geduldig, terwijl hij zelf een uiterst sober leven leidde (bij gebrek aan middelen en omdat hij geen geld van de Spanjaarden wilde eisen om niet nog meer verzet te kweken).

Na enige tijd ontstond er een scheuring tussen de hoge adel en de steden: Adrianus reageerde en kon de opstand onderdrukken. De Leuvense professor was een succesvol heerser geworden…

adrianus_VI (14)

In dezelfde tijd vroeg een andere kwestie zijn aandacht. In 1517 had Maarten Luther in Wittenberg zijn 95 stellingen gepubliceerd die snel een ruime verspreiding hadden gevonden.

De Leuvense theologen die al jaren gewerkt hadden rond het belang van de sacramenten, met name dat van de biecht, voelden zich gedwongen om te reageren. Zij zouden de eersten zijn die bepaalde stellingen van Luther als ketters zouden veroordelen, eerder zelfs dan paus Leo X.

Maar voor ze hiertoe overgingen vroegen ze de mening van hun Keulse collega’s en van Adrianus, hun oude ongekroonde leider. Adrianus antwoordde dat hij het volkomen met hen eens was, maar dat ze wel Luther correct moesten citeren.

In 1520 werd de eerste veroordeling van Luther in Leuven gedrukt, met Adrianus’ antwoord als de eerste tekst. Adrianus kan Luther uit het oog hebben verloren, want hij had dringender zaken aan zijn hoofd: de Fransen waren Spanje binnengevallen in een late poging om de opstandelingen hulp te bieden en hij wachtte hen op in Gasteiz-Vitoria. Op dat moment evenwel veranderde Fortuna ieders plannen.

adrianus_VI (13)

Op 30 november 1521 dronk paus Leo X, de grote mecenas van de Hoge Renaissance in Rome, een glas wijn dat bitter smaakte. De volgende dag, 1 december, werd de paus dood in zijn bed gevonden. Was hij vergiftigd? We weten het niet, maar het zou kunnen.

Het onvermijdelijke gevolg van het overlijden van een paus is het conclaaf om zijn opvolger te kiezen en een conclaaf was in die dagen onvermijdelijk een uiterst delicaat en moeilijk proces waarin een kluwen van politieke argumenten, persoonlijke veten en kerkelijke kwesties amper een gelegenheid bood om snel tot een resultaat te komen.

Dat was precies wat er rond Nieuwjaar 1522 gebeurde. De tegenstellingen werden gecompliceerd door de verdeeldheid tussen kardinalen die de Franse koning ondersteunden en de kardinalen die de keizer begunstigden. Geen kandidaat was in staat om de vereiste meerderheid op zich te verenigen. Er ontstond een complete patstelling.

Dan, op 9 januari 1522, stelde kardinaal Giuliano de’Medici, de toekomstige paus Clemens VII, voor om een afwezige kardinaal te kiezen die niet ‘verbrand’ was: Adrianus van Utrecht. De volgende stemronde zag het Habemus papam en Adrianus was verkozen.

adrianus_VI (2)

Waarom kozen ze nu deze man, Fiammingo, mai visto e senza nome? Om te beginnen genoot Adrianus een reputatie van geleerdheid en vroomheid, eigenschappen die een paus nooit misstaan.

Vervolgens had hij een band met de keizer, inderdaad, maar hij had net met succes een opstand bedwongen en hierdoor aangetoond dat hij een geschikte regent was. Omdat het pausschap destijds ook het bestuur van een groot deel van Midden-Italie inhield, was dit zeker een punt in het voordeel van Adrianus.

Bovendien was Adrianus al 62, wat betekende dat men er redelijkerwijs van kon uitgaan dat zijn pontificaat niet al te lang zou duren, zodat de kardinalen het in de tussentijd konden eens worden over de vraag wie nu de echte opvolger van Leo X zou worden.

Op dit moment waren er twee problemen: hoe moest men de nieuwe paus van zijn verkiezing op de hoogte brengen? En: hoe moest de paus naar Rome komen? Een eerste delegatie vanwege de kardinalen kwam niet ter bestemming: slechts de tweede delegatie was in de gelegenheid Adrianus te spreken en hem de fundamentele vraag te stellen, namelijk of hij de verkiezing aannam.

Zo kwam het dat Adrianus pas een maand na zijn verkiezing van zijn nieuwe status op de hoogte werd gebracht, wat betekende dat hij zo ongeveer de laatste was die dit nieuws bereikte. De koning van Frankrijk was razend en weigerde hem te erkennen tot hij gekroond was.

Maar ook na zijn aanvaarding kon Adrianus niet onmiddellijk naar Rome vertrekken. Hij moest zijn functie van gouverneur beëindigen en hij had graag zijn oud-leerling Karel V nog een keer gezien.

Dan waren er nog praktische zaken. Welke route zou de nieuwe paus volgen? Koning Frans I van Frankrijk blokkeerde praktisch de landroute door Zuid-Frankrijk, zodat een weg over zee zich opdrong.

Maar hier bedreigden Moorse piraten het verkeer en zowat het laatste dat christelijk Europa op dat moment kon gebruiken, was een gekidnapte paus.

Bovendien: om over zee te reizen heb je schepen nodig en om schepen te hebben heb je geld nodig en Adrianus had niets van dit alles. Een paus kan niet in een roeiboot reizen: hij dient toch te worden vergezeld door een kleine vloot. De Genuezen, de Venetianen, zelfs Karel V beloofden schepen, maar niemand hield zich aan die belofte. Het werd mei en Adrianus was nog steeds in Tarragona.

Pas half augustus kon Adrianus echt naar Rome vertrekken. In elke havenplaats die men aandeed, verraste Adrianus het gezelschap en de stad in kwestie door meteen naar de plaatselijke kerk te gaan om er te bidden. Een paus die eerst aan godsdienst dacht? Mai visto.

Eind augustus 1522 kwam Adrianus dan in Rome aan en werd op 31 augustus 1522 in de Sint-Pieter gekroond. Het nieuwe pontificaat kon eindelijk van start gaan.

Adrianus zag zichzelf geconfronteerd met drie grote problemen, nog afgezien van wat hij zelf zou willen nastreven. Om te beginnen: de politieke situatie. In de vroege 16de eeuw ontstond de politieke constellatie die Europa zou domineren tot 1945 en die gekenmerkt werd door de oppositie (vaak gewapend) tussen Frankrijk en Habsburg (waarbij dat laatste na 1870 opgevolgd werd door Duitsland).

In zekere zin had Adrianus zelf geholpen dat deze constellatie tot stand kwam toen hij de Spaanse erfenis voor Karel V bedong. Met Spanje, de Nederlanden, Milaan, het Duitse Rijk en de Franche-Comte in Habsburgse handen voelde Frankrijk zich (niet geheel ten onrechte) omcirkeld, ingesloten en bedreigd.

Adrianus volgde een verrassende lijn in deze kwestie: hij wilde alle Europese vorsten verzoenen tegen probleem nummer 2: de bedreiging die uitging van het Ottomaanse rijk dat snel terreinwinst boekte in de Balkan.

adrianus_VI (1)

Adrianus slaagde hier niet in. De jeugdige vorsten die Europa beheersten, Hendrik VIII van Engeland, Frans I van Frankrijk en Karel V waren allemaal even onhandelbaar als gevreesd kon worden en na pogingen om een algemeen verbond tegen de Turken vormen, ontdekte Adrianus dat een van de kardinalen met de Franse koning tegen hem samenzwoer.

De Soderini-samenzwering leidde er onvermijdelijk toe dat Adrianus de kant koos van Karel V, Hendrik VIII en Venetie tegen Frankrijk. Ook in de Turkse kwestie slaagde Adrianus niet in wat hij probeerde te bereiken. Er zou geen Europese coalitie tegen de Turken komen en de onenigheid in het Westen zou resulteren in de verovering van Hongarije na de slag bij Mohacs in 1526 en het beleg van Wenen in 1529.

Er was een andere morele autoriteit, Erasmus, die steeds weer de Europese vorsten aanmaande de rangen aaneen te sluiten tegen de Turken en hun onderlinge disputen te vergeten zoals het goede christenen betaamde. Niemand luisterde, behalve Adrianus.

Een andere kwestie interesseerde Adrianus waarschijnlijk meer dan de wereldlijke politiek. De Hervorming van Luther kende een snelle verspreiding. Eigenlijk entten zich allerlei tegenstellingen op de Lutherse kwestie. Daardoor ontstond een radicalisering en polarisatie die buiten ieders controle lagen.

Wie Luthers werken uit 1520 leest ziet dat de tijd voor verzoening al voorbij was. Belangrijker nog: alle energie leek gefocust op de tegenstelling zelf, onder het beruchte principe: ‘Wie niet voor ons is, is tegen ons!’ Wie een hervorming binnen de katholieke Kerk zou durven voorstellen, werd automatisch bij de Lutherse rebellen gerangschikt.

Hoe moet een paus die toch inderdaad bepaalde hervormingen wilde realiseren, te werk gaan? Dat Adrianus bepaalde hervormingen wenste is duidelijk. Vele intellectuelen in Noordwest-Europa wensten dat. Een morele hervorming, een beter onderlegde geestelijkheid, een oprecht godvruchtige en religieuze houding: dat waren min of meer Adrianus’ ideeën, zoals zal blijken uit het befaamde document dat hij ontwierp.

Tegelijkertijd was Adrianus stevig verankerd in bepaalde laatmiddeleeuwse manieren van denken, met name over het belang van de sacramenten voor de weg naar verlossing of liever: als een methode om mensen te helpen op hun weg naar de verlossing.

Zoals ik boven al gezegd heb, waren de Leuvense theologen (naar het voorbeeld van Adrianus) al enige tijd vooral bezig met pastorale theologie, vooral in verband met de biecht, terwijl Luther niet overtuigd was van het belang van deze sacramenten en zijn leer van de redding baseerde op zijn sola fides-leer.

Adrianus zou nooit een Lutheraan, laat staan een Calvinist zijn geweest, zoals sommige personen in Nederland wel eens willen suggereren. Ze baseren zich daarbij op het oude stereotiepe idee van Nederland als een protestantse natie (ook al vormen de katholieken al sinds de jaren 1930 de grootste religieuze groep).

Maar Adrianus stond in ieder geval wel afkerig tegenover de verwereldlijkte leefwijze van een aantal geestelijken of van de carriere-geestelijken. Het is duidelijk dat hij Luther als een bedreiging zag en dat hij het met zijn stellingen niet eens was.

Bovendien had de rijksdag van Worms in 1521 Luther veroordeeld. Deze veroordeling moest nu nog geïmplementeerd worden: dat was één van de hoofdonderwerpen op de rijksdag van Neurenberg die in de herfst van 1522 samenkwam.

Adrianus werd vertegenwoordigd door Francesco Chieregati. De officiële brief van de paus die Chieregati in de rijksdag voorlas, ging alleen over het Turkse probleem: de situatie aan de Hongaarse grens was alarmerend en Adrianus smeekte de Duitse vorsten en steden om hulp te sturen. Wat ze niet zouden doen.

Terwijl Chieregati in Neurenberg was, stuurde Adrianus hem een ander document, een prive-instructie over de manier waarop hij te werk moest gaan en wat hij moest zeggen. Het is een opmerkelijk document.

Nadat Adrianus de redenen heeft opgesomd waarom de vorsten zich tegen Luther zouden moeten keren, aangezien deze alle autoriteit (de hunne inbegrepen) onmogelijk maakt, keurig behandeld in verschillende punten, genummerd van 1 tot 7, keert hij naar andere onderwerpen. Of liever: hij mijmert over de interne situatie van de Kerk en schrijft dan:

Scimus in hac Sancta Sede aliquot iam annis multa abominanda fuisse, abusus in spiritualibus, excessus in mandatis et omnia denique in perversum mutata. Nec mirum si aegritudo a capite in membra, a summis pontificibus in alios inferiores praelatos descenderit. Omnes nos (id est praelati) et ecclesiastici declinavimus, unusquisque in vias suas, nec fuit iam diu qui faceret bonum, non fuit usque ad unum. Quamobrem necesse est ut omnes demus gloriam Deo et humiliemus animas nostras ei videatque unusquisque nostrum unde ceciderit et se potius quilibet iudicet quam a Deo in virga furoris sui iudicari velit. Qua in re, quod ad nos attinet, polliceberis nos omnem operam adhibituros ut primum curia haec, unde forte omne hoc malum processit, reformetur. Ut sicut inde corruptio in omnes inferiores emanavit, ita etiam ab eadem sanitas et reformatio omnium emanet. Ad quod procurandum nos arctius obligatos reputamus, quanto universum mundum huiusmodi reformationem avidius desiderare videmus. Nos, uti alias tibi dixisse credimus, pontificatum hunc nunquam ambivimus, immo quantum in nobis fuit, longe maluissemus privatam vitam agere et in sancto otio Deo servire. Et profecto pontificatum ipsum plane recusassemus, nisi Dei timor et sincerus electionis nostrae modus necnon schismatis ex recusatione nostra imminentis metus nos acceptare illum coegisset.

‘Wij weten dat in deze Heilige Stoel al gedurende enkele jaren veel verwerpelijk is geweest, misbruik in geestelijke zaken, overdaad in benoemingen, kortom alles in het tegendeel verkeerd. En het is geen wonder dat de ziekte van het hoofd af naar de ledematen, van de pausen naar de andere, lagere, geestelijken is afgegleden. Wij allen, dat wil zeggen: kerkvorsten en geestelijken, zijn afgeweken, ieder op zijn eigen weg, en al lang was er niemand die iets goeds deed, absoluut niemand. Daarom is het nodig dat wij allen eer bewijzen aan God en onze ziel verootmoedigen, dat ieder van ons ziet waar hij gevallen is en dat hij zich liever zelf beoordeelt dan dat hij zich door God met de roede van zijn toorn laat oordelen. Hierin moet u, voor zover het onszelf betreft, beloven dat wij alle moeite zullen doen om eerst deze Curie, vanwaar misschien heel dit kwaad voortkomt, te hervormen. Zoals daarvandaan het bederf naar alle lagere niveaus is doorgelekt, zo ook zou van hetzelfde punt de genezing en de hervorming van alles moeten doordringen. Wij achten ons des te meer verplicht om dit te bewerkstelligen als we zien hoezeer de hele wereld een dergelijke hervorming dringend wenst. Wij hebben u eerder al gezegd, menen wij, dat wij dit pausschap nooit hebben geambieerd: veel liever, voor zover het van ons zou afhangen, zouden we een teruggetrokken leven leiden en in heilige rust God dienen. We zouden zelfs dit pausschap hebben geweigerd als niet de eerbied voor God en de oprechte wijze van onze verkiezing en de vrees voor een schisma dat door onze weigering dreigde, ons had verplicht de keuze te aanvaarden.’

Mai visto! Gezien de zeer weloverwogen structuur van het eerste deel van dit document neig ik ertoe te veronderstellen dat de Instructio (zoals dit stuk meestal wordt aangeduid) niet is opgesteld door een secretaris, maar door de paus zelf.

Nooit eerder had een paus erkend dat er misstanden waren en nooit zou een paus dit hierna doen tot Johannes Paulus II in de aanloop van het Jubeljaar 2000 of Benedictus XVI toen het schandaal van het seksueel misbruik in de Kerk naar buiten kwam. Beiden zouden trouwens verwijzen naar Adrianus en zijn Instructio.

De reacties waren evenwel niet wat Adrianus gehoopt had. De Katholieken waren verbijsterd: hoe was het mogelijk dat zelfs de paus erkende dat de tegenpartij wel eens een punt zou kunnen hebben? Tegelijk waren de Protestanten enthousiast: als zelfs de paus zegt dat er iets fout is, waarom zouden ze dan nog in de schoot van de Kerk terugkeren?

De tijd voor een positieve reactie, voor een interne hervorming van de (katholieke) Kerk, was nog niet aangebroken. Maar Adrianus was de eerste die probeerde een antwoord te formuleren: morele hervorming, verbetering van de opleiding van de geestelijken, een soberder leven voor de geestelijkheid in het algemeen en voor de hogere echelons in het bijzonder.

adrianus_VI (12)

Aan het begin van augustus 1523 werd Adrianus ziek. Hij zou niet herstellen. Ondanks geruchten van het tegendeel, is het duidelijk dat hij door een natuurlijke doodsoorzaak overleed op 14 september 1523.

Aanvankelijk werd hij begraven in de oude Sint-Pieter, maar in 1532 werd zijn graf overgebracht naar de S. Maria dell’Anima, waar zijn schitterende grafmonument nog altijd te zien is.

Fiammingo, mai visto e senza nome. Fiammingo was Adrianus zeker en dat op verschillende manieren. Zijn morele en intellectuele achtergrond was dat van de IJsselsteden en van de Leuvense universiteit.

Hij was een professionele theoloog met weinig gevoel voor de literaire beweging van het Humanisme of voor de cultuur van de klassieke oudheid. Hij was ook Fiammingo in de zin dat zijn nauwste medewerkers voornamelijk uit de Nederlanden afkomstig waren, vaak met een band met de Leuvense universiteit.

Willem van Enckenvoirt is hiervan het meest prominente voorbeeld. Van Enckenvoirt was Adrianus’ enige kardinaal en hij was verantwoordelijk voor het grafmonument in de S. Maria dell’Anima. Adrianus’ secretaris, Dirk van Heeze of Theodoricus Hezius, was een andere waardige vertegenwoordiger die vermoedelijk dichter bij Adrianus stond dan Van Enckenvoirt.

Hezius keerde naar de Nederlanden terug en werd kanunnik in Luik. Zamen met andere gewezen collega’s realiseerde hij de stichting van het college voor theologiestudenten in Adrianus’ eigen huis in Leuven. Dit Pauscollege is misschien Adrianus’ eigen monument, het gedenkteken dat hij gewenst zou hebben. Niet een gigantisch graf zoals Julius II had gewenst, maar een college, een studiehuis, voor studenten. Mai visto. 

Vaak wordt het pontificaat van Adrianus VI op een negatieve manier beoordeeld. Hij was geen typische renaissancepaus, hij gaf geen opdracht tot grote kunstwerken, hij veroverde niet half Italië. Hij regeerde slechts anderhalf jaar, maar hij deed dingen die geen enkele paus ooit had gedaan.

De moed om fouten toe te geven en verbetering en hervorming van de Kerk te wensen is een blijvend getuigenis van een innerlijke glorie die pas in de laatste 25 jaar echt aandacht heeft gekregen. Fiammingo, mai visto, senza nome.

Adrianus VI. De Leuvense paus
Tot 3 oktober 2022

Gratis toegang
Inkomhal Maurits Sabbebibliotheek
Charles Deberiotstraat 26 in 3000 Leuven (België)

Openingsuren:
van 9 tot 18 uur (weekdagen)
van 9 tot 12 uur (zaterdag)

https://bib.kuleuven.be/msb/over/nieuws-events/adrianusvideleuvensepaus